معرفی و بررسی تحلیلی شرح قصیدة عینیّة (روحیه) ابن‌سینا تألیف مُصَنِّفَک شاهرودی بسطامی، براساس نسخ خطی این اثر

نوع مقاله : علمی ـ پژوهشی

نویسندگان
محمد تیموری
عباس جوارشکیان
دانشجوی دکترای گروه فلسفه و حکمت اسلامی، رشتة حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، خراسان رضوی، ایران.
10.30497/ap.2026.249630.1776
چکیده
معرفی و بررسی تحلیلی یکی از شروح مهم و گمنام قصیدهٔ عینیّهٔ ابن‌سینا، اثر «شیخ علی بن مجدالدین محمد» مشهور به مُصَنِّفَک شاهرودی بسطامی (متوفای ۸۷۵ ق) موضوع پژوهش حاضر است. او که از احفاد و نوادگان فخرالدین رازی است، در علوم مختلفی ازجمله ادبیات عرب، فقه، کلام، تفسیر و عرفان تبحر داشت. وی شرح مذکور را در سال 837 ق. در بسطام تألیف‌کرد و پس از مهاجرت به آناتولی آن را به سلطان محمد فاتح، پادشاه عثمانی، تقدیم‌نمود. این شرح مبتنی‌بر منابع گسترده‌ای از متون دینی (آیات و احادیث) تا منابع فلسفی، کلامی و عرفانی نگاشته‌شده و نمونه‌ای برجسته از تلفیق فلسفه، کلام و عرفان در سنت اسلامی و گواهی بر پیوند ناگسستنی حکمت سینوی با عرفان اسلامی است. هدف اصلی این پژوهشْ معرفی، تحلیل محتوایی و تبیین شیوه‌ای است که مُصَنِّفَک در تفسیر این قصیده به‌کاربرده‌است. این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی با اتکا به منابع کتابخانه‌ای و بر پایة نسخه‌شناسیِ چهار دست‌نویس معتبر از شرح مذکور انجام‌شده‌است. نتایج پژوهش نشان‌می‌دهد شرح مُصَنِّفَک بر قصیدة عینیّه از مغفول‌مانده‌ترین میراث تفسیری حکمت سینوی است که در ضمن وفاداری به نظام فکری ابن‌سینا، خوانشی مبتنی‌بر لایه ­های متعدد معنایی از متن ارائه‌می­دهد و حاکی از این است که او براساس روش تفسیری خود، حکمت سینوی را در پیوند با مبانی عرفان و کلام اسلامی بررسی‌می­کند. این پژوهش با بررسی مجموعه­ دست‌نوشته­های اثر مذکور نقش مُصَنِّفَک را به‌عنوان پلی در انتقال میراث فکری خراسان به سرزمین عثمانی برجسته می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
قصیدة عینیّه
قصیدة روحیه
مُصَنِّفَک شاهرودی بسطامی
نسخ خطی
ابن‌سینا
حکمت سینوی
موضوعات

عنوان مقاله English

Introduction and Analytical Examination of the Commentary on Avicenna's Qasida Ayniyya (Ruhiyya) Authored by Musannifak Shahroudi Bastami, Based on the Manuscripts of This Work

نویسندگان English

mohammad teymoori
Abbas Javareshkian
PhD Student in the Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Field of Transcendent Theosophy, Ferdowsi University of Mashhad, Khorasan Razavi, Iran
چکیده English

Introduction and analytical examination of one of the significant yet lesser-known commentaries on Avicenna’s ‘Ayniyya Ode, authored by Shaykh ‘Ali ibn Majd al-Dīn Muḥammad, known as Muṣannifak Shāh-rūdī Bāstāmī (d. 875 AH), constitutes the subject of the present study. A descendant of Fakhr al-Dīn al-Rāzī, he was proficient in various disciplines, including Arabic literature, jurisprudence, theology, Qur’anic exegesis, and Sufism. He composed this commentary in Bāstām in 837 AH and, following his migration to Anatolia, dedicated it to the Ottoman Sultan Mehmed the Conqueror. This commentary draws upon a wide array of sources, ranging from religious texts (Qur’anic verses and prophetic traditions) to philosophical, theological, and mystical works, and stands as a prominent example of the synthesis of philosophy, theology, and mysticism within the Islamic tradition. It also bears witness to the inextricable link between Avicennan philosophy and Islamic mysticism. The primary objective of this research is to introduce the work, analyze its content, and elucidate the method employed by Muṣannifak in interpreting this ode. This study has been conducted using a descriptive-analytical method, relying on library resources and the codicological examination of four authoritative manuscripts of the aforementioned commentary. The findings of the research indicate that Muṣannifak’s commentary on the ‘Ayniyya Ode is among the most neglected interpretive heritages of Avicennan philosophy. While remaining faithful to Avicenna’s intellectual system, it offers a reading based on multiple layers of meaning within the text. It further demonstrates that, according to his interpretive methodology, he examines Avicennan philosophy in connection with the principles of Islamic mysticism and theology. By investigating the collection of manuscripts of this work, the present study highlights Muṣannifak’s role as a bridge in the transmission of the intellectual heritage of Khurāsān to the Ottoman realm.

کلیدواژه‌ها English

Qaṣīda ʿAyniyya
Qaṣīda Rūḥiyya
Muṣannifak Shāh-rūdī Bustāmī
Manuscripts
Ibn Sīnā
Avicennian Philosophy
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1381). الإشارات والتنبیهات. قم: بوستان کتاب.
اقبال، عباس (۱۳۳۳). شرح قصیدهٔ عینیّهٔ ابن‌سینا. دانشکدهٔ ادبیات و علوم‌انسانی دانشگاه تهران (نشریات قدیمی)، ۱ (۴)، 29-14.
تیموری، محمد (۱۴۰۱). بررسی جنبه‌های عرفانی تفسیر مُصَنِّفَک شاهرودی بسطامی (پایان‌نامة کارشناسی ارشد منتشرنشده). دانشگاه سمنان، سمنان، ایران (استاد راهنما: دکتر قدرت‌الله خیاطیان؛ استاد مشاور: دکتر محمد رضایی؛ رشته: عرفان اسلامی). قابل‌بازیابی از گنج، پایگاه اطلاعات علمی ایران.
خیاط‌زاده، مهدی  (۱۴۰۱). بررسی برهان‌های ابن‌سینا بر استحالة تناسخ ملکی. دوفصلنامهٔ حکمت سینوی، ۲۶(۶۸)، 267-245.
دهقان، ام‌کلثوم (۱۳۸۵). نفس از دیدگاه شیخ‌الرئیس با تأکید بر قصیدهٔ عینیّه (پایان‌نامة کارشناسی ارشد منتشرنشده). دانشگاه تربیت معلم، تهران، ایران (استاد راهنما: رسول رسولی‌پور؛ استاد مشاور: بهجت واحدی؛ رشته: فلسفه و کلام اسلامی). قابل‌بازیابی از گنج، پایگاه اطلاعات علمی ایران.
سربخشی، محمد (۱۳۸۹). پیشینة علم حضوری در سنت فلسفة اسلامی. فصلنامهٔ معرفت فلسفی، ۸(۳۰)، 95-124.
سیفی، محسن؛ و لطفی مفرد نیاسری، فاطمه (۱۳۹۱). تجلی مفاهیم و اصطلاحات عرفانی در دو قصیدة «عینیّه»ی ابن‌سینا و «علی طریق أرم» نسیب عریضه. فصلنامهٔ عرفان اسلامی (ادیان و عرفان)، ۹ (۳۳)، 140-158.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی بن حبش (1372). مجموعه‌مصنفات شیخ اشراق (هانری کربن، به‌تصحیح). تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
طاش‌کبری‌زاده، احمد بن مصطفی  (بی‌تا). الشقائق النعمانیة فی علماء الدولة العثمانیة. استانبول: درّ سعادت.
عجم، رفیق  (۲۰۰۰). موسوعة مصطلحات الإمام غزالی. بیروت ـ لبنان: مکتبة لبنان ناشرون (چاپ اول).
قشیری، عبدالکریم بن هوازن (۱۳۷۴). رسالة قشیریة. قم: انتشارات بیدار.
مُصَنِّفَک شاهرودی بسطامی (1398). شرح أوائل مثنوی (زهیر طیب، به‌تصحیح). تهران: انتشارات تراث اسلامی (چاپ اول).
مُصَنِّفَک شاهرودی بسطامی. تحفة الوزراء (نسخة خطی). کتابخانة ایاصوفیا، شمارة دستیابی: ۲۸۰۰.
مُصَنِّفَک شاهرودی بسطامی. شرح قصیدة روحیة (نسخة خطی). کتابخانة حالت افندی، شمارة دستیابی: ۷۸۰.
مُصَنِّفَک شاهرودی بسطامی. شرح قصیدة روحیة (نسخة خطی). کتابخانة راغب پاشا، شمارة دستیابی: ۱۴۶۰.
مُصَنِّفَک شاهرودی بسطامی. شرح قصیدة روحیة (نسخة خطی). کتابخانة عاطف افندی، شمارة دستیابی: ۲۸۰۳.
مُصَنِّفَک شاهرودی بسطامی. شرح قصیدة روحیة (نسخة خطی). کتابخانة لاله‌لی، شمارة دستیابی: ۳۷۰۷.
همایی، جلال‌الدین (۱۳۶۳). تاریخ علوم اسلامی. تهران: مؤسسة نشر هما (چاپ اول).
Translated References (English)
Ibn Sīnā (2002). Al-Ishārāt wa’l-Tanbīhāt. Qom, Iran: Bustān al-Kitāb. [In Arabic]
Iqbāl, ʿAbbās (1954, July). Sharḥ-i Qaṣīda-yi ʿAynīyah-yi Ibn Sīnā. Faculty of Letters and Humanities, University of Tehran (Old Publications), 1 (4), 14–29. [In Persian]
Teymūrī, Moḥammad (2022). An Examination of the Mystical Dimensions in Muṣannifak Shāhrūdī Basṭāmī’s Commentary (Unpublished Master’s Thesis). Semnan University, Semnan, Iran. (Advisor: Dr. Ghodratollah Khayyāṭiyān; Consultant: Dr. Moḥammad Reżāʾī; Field: Islamic Mysticism). retrievable from Ganj, Iranian Scientific Information Database. [In Persian]
Khayyāṭzādeh, Mahdī (2022). Ibn Sīnā’s Arguments for the Impossibility of Bodily Metempsychosis. Sīnovī Philosophy Biannual, 26(68), 245–267. [In Persian]
Dehqān, Umm Kulthūm (2006). The Soul in the Thought of Shaykh al-Raʾīs with Emphasis on the Qaṣīda ʿAynīyah (Unpublished Master’s Thesis). Tarbiat Moallem University, Tehran, Iran. (Advisor: Rasūl Rasūlīpūr; Consultant: Bahjat Vāḥedī; Field: Islamic Philosophy and Theology). retrievable from Ganj, Iranian Scientific Information Database. [In Persian]
Sarbakhshī, Moḥammad (2010). The Background of Knowledge by Presence in the Tradition of Islamic Philosophy. Philosophical Understanding Quarterly, 8(30), 95–124. [In Persian]
Seyfī, Moḥsen, & Loṭfī Mofrad Niyāsarī, Fāṭemeh (2012). The Manifestation of Mystical Concepts and Terminology in Ibn Sīnā’s Qaṣīda “ʿAynīyah” and Nasīb ʿArīḍah’s “ʿAlā Ṭarīq Aram”. Islamic Mysticism Quarterly (Religions and Mysticism), 9 (33), 140–158. [In Persian]
Shihāb al-Dīn Suhrawardī (1993). Majmūʿa Muṣannafāt Shaykh al-Ishrāq (Henry Corbin. ed.). Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies Publishing. [In Arabic]
Ṭāshkubrīzāda, Aḥmad ibn Muṣṭafā (n.d.). Al-Shaqāʾiq al-Nuʿmāniyya fī ʿUlamāʾ al-Dawla al-ʿUthmāniyya. Istanbul: Darr al-Saʿādat Press. [In Arabic]
ʿAjam, Rafīq (2000). Encyclopedia of the Terminology of Imām al-Ghazālī. Beirut, Lebanon: Maktabat Lubnān Nāshirūn (First Edition). [In Arabic]
Qushayrī, ʿAbd al-Karīm ibn Hawāzin (1995). Al-Risāla al-Qushayrīya. Qom, Iran: Bīdār Publishing. [In Arabic]
Muṣannifak Shāhrūdī Basṭāmī (2019). Sharḥ Awāʾil-i Mathnavī (Zohayr Ṭayyib, ed.). Tehran: Islamic Heritage Publications (First Edition). [In Persian]
Muṣannifak Shāhrūdī Basṭāmī. Tuhfat al-Wuzarāʾ (Manuscript). Aya Sofya Library, Accession No. 2800. [In Persian]
Muṣannifak Shāhrūdī Basṭāmī. Sharḥ Qaṣīdat Rūḥīyah (Manuscript). Halet Efendi Library, Accession No. 780. [In Arabic]
Muṣannifak Shāhrūdī Basṭāmī. Sharḥ Qaṣīdat Rūḥīyah (Manuscript). Rāghib Pasha Library, Accession No. 1460. [In Arabic]
Muṣannifak Shāhrūdī Basṭāmī. Sharḥ Qaṣīdat Rūḥīyah (Manuscript). ʿĀṭif Efendi Library, Accession No. 2803. [In Arabic]
Muṣannifak Shāhrūdī Basṭāmī. Sharḥ Qaṣīdat Rūḥīyah (Manuscript). Lālehli Library, Accession No. 3707. [In Arabic]
Homāyī, Jalāl al-Dīn. (1984). History of Islamic Sciences. Tehran: Homā Publishing Institute (First Edition). [In Persian]
حکمت سینوی (مشکوه النور)
دوره 29، شماره 74 - شماره پیاپی 2
فروردین 1405
صفحه 255-283