واکاوی نقش یقین عقلانی و تصدیق ایمانی در ایجاد اراده در سلوک عارفانه؛ تحلیلی براساس اندیشه‌های ابن‌سینا

نوع مقاله : علمی ـ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
ابن‌سینا «اراده» را به‌عنوان اولین و بنیادی‌ترین مرحله در سیروسلوک عرفانی معرفی‌می‌کند. تحقق سیروسلوک که از افعال اختیاری انسان محسوب می‌شود، منوط به «اراده» است. این اراده زمانی شکل‌می‌گیرد که نفس پس از ادراک یک شیء و تصدیق به منافع آن، به اجماع و تصمیم برسد. در مسیر سلوک عرفانی نیز هنگامی اراده حاصل می‌شود که نفس به فواید و عواید آن اذعان و باور پیداکند. ابن‌سینا دو عامل کلیدی برای نیل به این تصدیق و درنتیجه ایجاد اراده در جهت سلوک معرفی‌می‌نماید: برهان عقلی و ایمان. این مطالعه با اتخاذ روش «تحلیلی ـ توصیفی» و با تکیه‌ بر مبانی علم‌النفس ابن‌سیناـ ازجمله تجرد و ملکوتی بودن نفس، لذت‌جویی نفس و برتری معرفت عقلی بر معرفت حسیـ به تشریح عوامل ایجاد اراده در نفس برای ورود به سلوک پرداخته‌است. تحقیق حاضر ضمن تأکید بر نقشِ محوری ایمان و استناد به آیات قرآن کریم در این زمینه، نشان‌می‌دهد که چگونه مفاهیم بنیادین فلسفی و روان‌شناختی ابن‌سینا بستر لازم برای شکل‌گیری اراده و ورود به مسیر سلوک را فراهم‌می‌آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Role of Rational Certainty and Faith-Based Conviction in the Formation of Will on the Mystical Path: A Study Based on Ibn Sīnā’s Thought

نویسندگان English

hasan karami 1
Forough Al Sadat rahimpoor 2
1 PhD Candidate in Islamic Philosophy and Theology, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده English

Ibn Sīnā identifies will as the first and most fundamental stage in the mystical journey (sayr wa sulūk). The realization of this journey, which arises from voluntary human actions, is contingent upon the existence of will. This will emerges when the soul, having apprehended an object and affirmed its benefits, reaches a state of resolution and determination. Accordingly, in the mystical path, will is generated when the soul attains conviction regarding the merits and outcomes of the journey. Ibn Sīnā introduces two key factors leading to such conviction—and consequently to the formation of will toward mystical progression: rational demonstration (burhān ʿaqlī) and faith. Adopting an analytical–descriptive method and drawing upon Ibn Sīnā’s doctrines in psychology (ʿilm al‑nafs)—including the immaterial and celestial nature of the soul, its inclination toward pleasure, and the superiority of intellectual over sensory knowledge—this study explicates the factors that give rise to the soul’s will for entering the mystical path. Emphasizing the central role of faith and referring to Qur’anic verses, the paper demonstrates how Ibn Sīnā’s fundamental philosophical and psychological concepts provide the necessary foundation for the emergence of will and the commencement of spiritual wayfaring.

کلیدواژه‌ها English

Ibn Sīnā
Will
Mystical Journey (Sayr wa Sulūk)
Rational Demonstration
Religious Faith
Philosophical Anthropology

این مقاله مستخرج از رسالة دکتریِ «انسان معنوی از دیدگاه ابن‌سینا و نسبت آن با علم‌النفس فلسفی ابن‌سینا» دانشگاه اصفهان است.

قرآن کریم
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۶۳). المبدأ و المعاد (عبدالله نورانی، به‌تصحیح). تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران ـ دانشگاه مک‌گیل.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۷۰). رسالة الطیر (سهلان ساوی، به‌شرح). تهران: نشر الزهرا.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۷۵). النفس من کتاب الشفاء (حسن حسن‌زادة آملی، به‌تصحیح). قم: انتشارات بوستان کتاب.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۷۶). الهیات من کتاب الشفاء (حسن حسن‌زاده آملی، به‌تصحیح). قم: انتشارات بوستان کتاب.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۷۹). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات (محمدتقی دانش‌پژوه، به‌تصحیح). تهران: مؤسسة انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۸۱). الاشارات و التنبیهات (حسن حسن‌زاده آملی، به‌تصحیح). قم: انتشارات بوستان کتاب.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۴۰۴ق). التعلیقات (عبدالرحمن بدوی، به‌تصحیح). قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۴۰۵ق). القصیدة المزدوجة. قم: کتاب‌خانة آیت‌الله مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۲۰۰۷م). أحوال النفس: مبحث عن القوی النفسانیة (احمد اهوانی، به‌تصحیح). پاریس: دار بیبلیون.
اسماعیلی، محمدعلی (۱۳۹۵). بازخوانی حقیقت ارادة انسان در اندیشة متکلمان و فلاسفه. فصلنامهٔ علمی ـ پژوهشی کلام اسلامی، (۱۰۰)، ۹۵-71.
انصاری، عبدالله (۱۴۱۷ق). منازل السائرین (علی شیروانی، به‌تصحیح). تهران: دار العلم.
بهاروند، محمود؛ و واعظی، سید حسین (۱۳۹۵). حالات و مقامات عرفانی از دیدگاه ابن‌سینا و قشیری. عرفان اسلامی، ۱۴(۵۴).
بهشتی، احمد (۱۴۰۳). مقامات عارفان (شرح نمط نهم الاشارات و التنبیهات شیخ‌الرئیس ابن‌سینا). قم: بوستان کتاب.
بهشتی، سعید؛ و ناظرحسین‌آبادی، مسلم (۱۳۹۱). تربیت عرفانی بر اساس حکمت سینوی (مفهوم، مبانی، اصول، روش‌ها). حکمت سینوی (مشکوة ‌النور)، ۱۶(۴۸)، ۱۰۷-91.
تهانوی، محمد بن علی (۱۹۹۶م). کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم (علی دحروج، به‌تحقیق). بیروت: مکتبة الناشرون.
حاتم‌وند، حسین؛ فلسفی، حسین؛ و فتح‌اللهی، علی (۱۴۰۰). چگونگی سلوک عرفانی از منظر ابن‌سینا. آیین معرفت، ۲۱(۶۷)، 154-133.
حسن‌زاده، سعید؛ سعیدی‌مهر، محمد؛ و اکبری، رضا (۱۴۰۲). معناشناسی اراده از منظر ابن‌سینا: مشترک لفظی یا مشترک معنوی. فلسفه و کلام اسلامی، ۲(۶۶)، ۲۶۸-245.
ذاکری، مهدی (۱۳۹۰). نظریة عمل ابن‌سینا. نقد و نظر، ۱۶(۶۴)، ۴۴-27.
سبزواری، هادی بن مهدی (۱۳۸۳). أسرار الحکم فی المفتتح و المختتم. قم: مطبوعات دینی.
شریعتی، فهیمه (۱۳۹۸). بررسی ضرورت علی موجود در ارادة انسان در فلسفه (با توجه به آراء ابن‌سینا) و علوم اعصاب (با نگاه به آزمایش بنیامین لیبت) و پیامدهای اخلاقی آن. آینهٔ معرفت، (۶۱)، ۶۳-۸۰.
شیروانی، علی (۱۳۹۶). مقامات عارفان به‌روایت ابن‌سینا. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
صاحب ‌بن‌ عباد (۱۴۱۴ق). المحیط فی اللغة (یاسین محمد، به‌تصحیح). بیروت: عالم الکتب.
صادق‌زاده قمصری، فاطمه (۱۳۹۶). نقش کمالات عقلی و محوریت آن در سعادت از نگاه ابن‌سینا. حکمت سینوی (مشکوة‌ النور)، ۲۱(۵۸)، 4۰-21.
طوسی، نصیرالدین (۱۴۳۵ق). الاشارات و التنبیهات مع شرح نصیرالدین طوسی. قم: نشر البلاغة.
مجلسى، محمدباقر بن محمدتقی (۱۴۲۳ق). زاد المعاد (اعلاءالدین اعلمی، به‌تصحیح). بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
مطهری، مرتضی (۱۳۷۶). مجموعه آثار. تهران: نشر صدرا.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (۱۳۶۶). تفسیر القرآن الکریم (محمد خواجوی، به‌تصحیح). قم: نشر بیدار.