نقدی بر مبادی تصوّری صورت‌بندی برهان صدّیقین سینوی در نجات

نوع مقاله : علمی ـ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شیراز، فارس، ایران.
2 استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شیراز، فارس، ایران
3 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شیراز، فارس، ایران
چکیده
در این پژوهش، مبادی تصوّریِ صورت‌بندی منطقی برهان صدّیقین ابن‌سینا در کتاب نجات به‌کمک منطق محمولات مرتبه‌اوّل، ذیل دو مقالة رنجبر و همکاران بازخوانی انتقادی شده‌است. نگارنده معتقد است مبادی تصوّری برهان‌ـ ازجمله مفاهیم وجود، وجوب، امکان، علیت و سلسله علّی‌ـ نیازمند تحلیلی عمیق‌تر است. در تحلیل مفهوم «وجود» نشان‌داده‌شده در مقالة اوّل عدم‌اتّخاذ موضع صحیح دربارة سورها می‌تواند صدق برخی مقدّمات و نتیجة برهان را خدشه‌دار سازد. همچنین مختار نویسندگان در مقالة دوّم با لحاظ تحلیل ایشان از مفهوم «واجب‌الوجود» منجر به بی‌اعتباری برهان خواهدشد؛ چراکه دراین‌صورت نتیجة برهان به‌عنوان پیش‌فرضی زبانی، به برهان تحمیل‌شده‌است و عملاً صورت‌بندی نقیض نتیجه در زبان ممتنع است. تحلیل مفاهیم «واجب‌الوجود» و «ممکن‌الوجود» آشکار می‌سازد تعریف‌های ارائه‌شده جامع افراد و مانع اغیار نیستند و بدون ارائة تحلیل دربارة محمولات مرتبه‌دوّم «وجوب» و «امکان» دفع این اشکال ممتنع است. در ادامه نشان‌داده‌شده‌است محمول «علّیّت» می‌تواند با درجة تحلیل بیشتری ارائه‌گردد؛ به‌طوری که بتوان در عین تأمین شروط لازم، به شروط کافی در تعریف آن دست‌یافت. دربارة مفهوم «سلسلة علّی تامّ ممکنات» نیز اشکالاتی‌ـ ازجمله مانع نبودن تحلیلِ سلسلة تامّ علّی از داخل شدن سلسلة تهی‌ـ مطرح‌شده که با ارائة تحلیل‌های جایگزین دفع‌شده‌است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critique of the Conceptual Foundations of the Formulation of Ibn Sīnā’s Burhān al-Ṣiddīqīn in al-Najāt

نویسندگان English

ُSajjad Ziaenejad 1
Ghasem Kakaie 2
Mohammad Bagher Abbasi 3
1 PhD student in Islamic Philosophy and Theology, Shiraz University, Shiraz, Iran
2 Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Shiraz University, Shiraz, Iran.
3 Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

In this study, the conceptual principles underlying the logical formalization of Avicenna’s Proof of the Truthful (Burhān al-Ṣiddīqīn) in the Kitāb al-Najāt are subjected to a critical re-examination using first-order predicate logic, with reference to two articles by Ranjbar and colleagues. The author maintains that the conceptual principles of the proof—among them the concepts of existence, necessity, possibility, causality, and the causal series—require a deeper analysis. In the analysis of the concept of existence, it is shown in the first article that failing to adopt a correct stance regarding quantifiers can undermine the truth of some premises and the conclusion of the proof. Moreover, the position adopted by the authors in the second article, given their analysis of the concept of “Necessary Existent,” leads to the invalidation of the proof. This is because, in that case, the conclusion of the proof is imposed upon it as a linguistic presupposition, and, in effect, formulating the negation of the conclusion within the language becomes impossible. An analysis of the concepts of the Necessary Existent and the Possible Existent reveals that the definitions provided are neither exhaustive of instances nor exclusive of non-instances, and that without offering an analysis of the second-order predicates of necessity and possibility, resolving this problem is impossible. Finally, it is shown that the predicate of causality can be presented with a higher degree of analysis, such that—while satisfying the necessary conditions—it is also possible to arrive at sufficient conditions in its definition. Regarding the concept of the complete causal series of possible beings, certain objections are raised, including the failure of the analysis of the complete causal series to exclude the inclusion of an empty series; these objections are addressed by offering alternative analyses.

کلیدواژه‌ها English

Burhān al-Ṣiddīqīn
Ibn Sīnā
predicate logic
Necessary Existent
causality
ابن‌سینا، حسین‌ بن ‌عبدالله (1376). الإلهیات من کتاب الشفاء. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیّة قم.
ابن‌سینا، حسین‌ بن ‌عبدالله (1381). الاشارات و التنبیهات. قم: مؤسّسة بوستان کتاب.
ابن‌سینا، حسین‌ بن ‌عبدالله (1404ق). التعلیقات‌. قم: مکتب الأعلام الاسلامی‌.
ابن‌سینا، حسین‌ بن ‌عبدالله (1383). المبدا و المعاد. تهران: مؤسّسة مطالعات اسلامى‌.
ابن‌سینا، حسین‌ بن ‌عبدالله (1364). النجاة. تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین‌ بن ‌عبدالله (1382). دانشنامه علائی ـ بخش الهیات. همدان: دانشگاه بوعلی سینا همدان.
جوادی ‌آملی، عبدالله؛ و پارسانیا، حمید (1393). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیّه. قم: مرکز نشر اسرا.
رنجبر، هما؛ سعیدی‌مهر، محمّد؛ و حسینی، داوود (1392). صورت‌بندی برهان صدّیقین ابن‌سینا در نجات بر پایة منطق محمولات مرتبه‌اوّل. دوفصلنامه حکمت سینوی، 49(2)، 40-17.
رنجبر، هما؛  فلاحی، اسدالله؛ و حسینی، داوود (1393). تأمّلی دوباره در باب برهان صدّیقین سینوی در نجات. دو فصلنامه حکمت سینوی، 18(52) ، 2538.
سعیدی‌مهر، محمّد (1376). تئوری رابطة حملی. کیهان اندیشه، 74، 89-74.
ظهیری، مجید (1385). منطق جدید و الهیّات (کاربرد سیستم‌های منطقی جدید در حلّ مسائل الاهیاتی). قبسات، 11(41)، 39-25.
فلاحی، اسدالله (1388). تحلیل قضایای خارجیّه با محمول وجود. معرفت فلسفی، 6(3)، 76-51.
فلاحی، اسدالله (1395). منطق تطبیقی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
کریمی، سکینه؛ و سعیدی‌مهر، محمّد (1398). ذات در فلسفه ابن‌سینا. شناخت، 12(1)، 212-179.
نبوی، لطف‌الله (1396). مبانی منطق فلسفی. تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرّس.