تأثیر مزاج بر مبادی فعل اختیاری و راهکارهای تعدیل آن از دیدگاه ابن‌سینا (با تأکید بر مزاج صفرا)

نوع مقاله : علمی ـ پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ایران
چکیده
ابن‌سینا با تلفیق حکمت مشاء و طب سنتیْ نظامی یکپارچه برای تبیین فعل اختیاری انسان طرح‌کرده‌است. از نگاه او مزاج به‌‌عنوان پایة جسمانی نفس بر تمام مبادی فعل اختیاری اثرمی‌گذارد. از میان مزاج­ها، مزاج صفرا (در حالت اعتدال) سرعت در درک مصالح و مفاسد امور، شجاعت و ارادة قوی و نیز خستگی­ناپذیری را به ارمغان می­آورد. این مقاله با روش تحلیل محتوای کتب ابن‌سینا نشان‌می‌دهد که مزاج صفرا (در حالت غیراعتدالی) می­تواند با تأثیر بر هریک از مبادی فعل اختیاری، بر فعل انسان اثر منفی نیز بگذارد؛ برای نمونه می­تواند ازطریقِ تحریک قوة غضبیه و تضعیف عقل عملیْ مسیر فعل اختیاری را مختل کند و با ایجاد گرایش به تعجیل و خشم، چالشی جدی برای تحقق اختیار عقلانی باشد. گاهی ممکن است حرارت صفرا موجب سرعت در استنتاج شود و همین امر از توان سنجش عواقب امور بکاهد. گاهی نیز ممکن است با لرزش و ایجاد ضعف در اعضا، در مسیر تحقق خارجی فعل خلل ایجادکند. راهکارهای پیشنهادی ابن‌سینا مبتنی‌بر تربیت سه‌بعدی بر پایه تعدیل مزاج، تهذیب قوة غضبیه و تقویت عقل عملی و اراده است. ابن‌سینا با نگاهی کل‌نگر تعدیل فعل اختیاری در صفراوی‌مزاجان را نیازمند همکاری طب، اخلاق و تربیت می‌داند. اگرچه مزاج صفرا ازطریقِ تحریک غضب و تضعیف تأملْ اختیار را تهدید‌می‌کند، می‌توان با مدیریت عقلانی آن را به فرصتی برای تقویت ارادة آگاهانه تبدیل‌کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Influence of Temperament on the Principles of Voluntary Action and Its Moderation Strategies from Avicenna’s Perspective (with Emphasis on the Choleric Temperament)

نویسنده English

Mona Faridi Khorshidi
Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
چکیده English

Avicenna, by integrating peripatetic philosophy with traditional medicine, formulated a unified system for explaining human voluntary action. In his view, temperament (mizaj)—as the bodily foundation of the soul—affects all the principles underlying voluntary acts. Among temperaments, the choleric temperament (safra), when in a state of moderation, brings about quick discernment of benefits and harms, courage, strong willpower, and perseverance. Through a content analysis of Avicenna’s works, this study demonstrates that the choleric temperament, in its non-moderate state, can also negatively influence human action by affecting each of the principles of voluntary behavior. For instance, it may disrupt the process of voluntary action by stimulating the irascible faculty (quwwa ghadabiyya) and weakening the practical intellect, leading to impulsiveness and anger that hinder rational choice. At times, the heat of choler may accelerate inference but consequently reduce prudence in evaluating outcomes; at other times, it may cause tremors or physical weakness, obstructing the actual performance of volitional acts.Avicenna’s proposed solutions are based on a three-dimensional educational framework grounded in temperament moderation, refinement of the irascible faculty, and strengthening of the practical intellect and willpower. From a holistic perspective, Avicenna views the correction of voluntary action in choleric individuals as requiring the collaboration of medicine, ethics, and education. Although choler, through arousing anger and diminishing deliberation, poses a threat to rational agency, its rational management can transform it into an opportunity for cultivating conscious and deliberate will.

کلیدواژه‌ها English

Choleric Temperament
Principles of Voluntary Action
Will
Avicenna (Ibn Sīnā)
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (2007م). احوال النفس: رسالة فی النفس و بقائها و معادها. پاریس: دار بیبلیون.
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (1387). الاشارات و التنبیهات (حسن مصطفوی، به‌شرح). تهران: دانشگاه امام صادق (علیه‌السلام).
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (1404ه). التعلیقات. بیروت: مکتبة الاعلام الاسلامی.
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (1417ه). الشفاء (النفس). قم: مکتبة الاعلام الاسلامی.
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (2005م). القانون فی الطب. بیروت: دار صادر.
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (1385). قانون (عبدالرحمان شرفکندی، به‌ترجمه). تهران: سروش.
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (1379). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات. تهران: دانشگاه تهران.
جرجانی، اسماعیل بن حسن (1380). ذخیرهٔ خوارزمشاهی.تهران: فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران.
خدابنده بایگی، ملیحه؛ حسینی شاهرودی، سید مرتضی؛ و مروارید، جعفر (1398). «تبیین رابطة مزاج و اخلاق، کارکرد اخلاقی عقل در فلسفة ملاصدرا». حکمت معاصر، 10(2)، 1۳9-109.
درزی، راحله؛ آیت‌اللّٰهی، حمیدرضا؛ و سعیدی­مهر، محمد (1396). «بازخوانی نظریة ملاصدرا دربارة مزاج، خلقیات و کیفیات نفسانی بر فاعلیت نفس». حکمت اسلامی، 4(15)، 57-33.
رازی، محمد بن زکریا (2002م). الحاوی فی الطب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
سعید تهرانی، زهرا، و سلیمانی دره‌باغی، فاطمه (1403). تحلیل انتقادی ماهیت و عوامل مؤثر بر خلق در مکتب ابن­سینا. حکمت سینوی، 28(71)، 157-137.
سلیمانی، فاطمه (1384). بررسی ارادة انسان از دیدگاه متکلمین و فلاسفة اسلامی. مشکوة النور، شمارة 30 و 31، صفحات نامشخص.
نقوی، زهرا، و اکبریان، رضا (1401). واکاوی فعل اختیاری و چگونگی تکون آن در اندیشة علامه طباطبایی (ره). پژوهشنامهٔ کلام، ۹ (۱۶)، 139-115.
وفائیان، محمدحسین، و فرامرز قراملکی، احد (1396). تحلیل وجودشناختی فرایند صدور فعل ازمنظرِ ابن­سینا و صدرالمتألهین. پژوهش­های هستی­شناختی، 6 (11)، ۲۳-۱.