تأثیر مزاج بر مبادی فعل اختیاری و راهکارهای تعدیل آن از دیدگاه ابن‌سینا (با تأکید بر مزاج صفرا)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی ـ پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، پردیس خواهران، تهران، ایران.

10.30497/ap.2025.248999.1759

چکیده

ابن‌سینا با تلفیق حکمت مشاء و طب سنتیْ نظامی یکپارچه برای تبیین فعل اختیاری انسان طرح‌کرده‌است. از نگاه او مزاج به‌‌عنوان پایة جسمانی نفس بر تمام مبادی فعل اختیاری اثرمی‌گذارد. از میان مزاج­ها، مزاج صفرا (در حالت اعتدال) سرعت در درک مصالح و مفاسد امور، شجاعت و ارادة قوی و نیز خستگی­ناپذیری را به ارمغان می­آورد. این مقاله با روش تحلیل محتوای کتب ابن‌سینا نشان‌می‌دهد که مزاج صفرا (در حالت غیراعتدالی) می­تواند با تأثیر بر هریک از مبادی فعل اختیاری، بر فعل انسان اثر منفی نیز بگذارد؛ برای نمونه می­تواند ازطریقِ تحریک قوة غضبیه و تضعیف عقل عملیْ مسیر فعل اختیاری را مختل کند و با ایجاد گرایش به تعجیل و خشم، چالشی جدی برای تحقق اختیار عقلانی باشد. گاهی ممکن است حرارت صفرا موجب سرعت در استنتاج شود و همین امر از توان سنجش عواقب امور بکاهد. گاهی نیز ممکن است با لرزش و ایجاد ضعف در اعضا، در مسیر تحقق خارجی فعل خلل ایجادکند. راهکارهای پیشنهادی ابن‌سینا مبتنی‌بر تربیت سه‌بعدی بر پایه تعدیل مزاج، تهذیب قوة غضبیه و تقویت عقل عملی و اراده است. ابن‌سینا با نگاهی کل‌نگر تعدیل فعل اختیاری در صفراوی‌مزاجان را نیازمند همکاری طب، اخلاق و تربیت می‌داند. اگرچه مزاج صفرا ازطریقِ تحریک غضب و تضعیف تأملْ اختیار را تهدید‌می‌کند، می‌توان با مدیریت عقلانی آن را به فرصتی برای تقویت ارادة آگاهانه تبدیل‌کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The influence of temperament on the principles of voluntary action and the methods of its modification from the perspective of Ibn Sina (with emphasis on the Safra temperament)

نویسنده [English]

  • Mona Faridi Khorshidi
Department of Philosophy and Islamic Theology, Imam Sadiq University (AS)
چکیده [English]

ابن‌سینا با تلفیق حکمت مشائی و طب سنتی، نظامی یکپارچه برای تبیین فعل اختیاری انسان طرح کرده است. از نگاه او، مزاج به‌ عنوان پایه جسمانی نفس، بر تمام مبادی فعل اختیاری تأثیر می‌گذارد. از میان مزاج‌ها، مزاج صفرا (در حالت اعتدال) سرعت در درک مصالح و مفاسد امور، شجاعت و اراده قوی و نیز خستگی‌ناپذیری را به ارمغان می‌آورد. این مقاله با روش تحلیل محتوای کتب ابن‌سینا نشان می‌دهد که مزاج صفرا (در حالت غیر اعتدالی) می‌تواند با تأثیر بر هر یک از مبادی فعل اختیاری، بر فعل انسان اثر منفی نیز بگذارد؛ به طور نمونه می‌تواند از طریق تحریک قوه غضبیه و تضعیف عقل عملی، مسیر فعل اختیاری را مختل کند و با ایجاد گرایش به تعجیل و خشم، چالشی جدی برای تحقق اختیار عقلانی محسوب شود. گاهی ممکن است حرارت صفرا موجب سرعت در استنتاج گشته و همین امر از توان سنجش عواقب امور بکاهد. گاهی نیز ممکن است با لرزش و ایجاد ضعف در اعضا، در مسیر تحقق خارجی فعل، خلل ایجاد کند. راهکارهای پیشنهادی ابن‌سینا مبتنی بر تربیت سه‌بعدی بر پایه تعدیل مزاج، تهذیب قوه غضبیه و تقویت عقل عملی و اراده می‌باشد. ابن‌سینا با نگاهی کل‌نگر، تعدیل فعل اختیاری در صفراوی‌مزاجان را نیازمند همکاری طب، اخلاق، و تربیت می‌داند. اگرچه مزاج صفرا از طریق تحریک غضب و تضعیف تأمل، اختیار را تهدید می‌کند، اما با مدیریت عقلانی می‌توان آن را به فرصتی برای تقویت اراده آگاهانه تبدیل کرد.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Safra
  • principles of voluntary action
  • will
  • Avicenna

مراجع

ابن­سینا، حسین بن عبدالله (2007م). احوال النفس: رسالة فی النفس و بقائها و معادها. پاریس: دار بیبلیون.
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (1387). الاشارات و التنبیهات (حسن مصطفوی، به‌شرح). تهران: دانشگاه امام صادق (علیه‌السلام).
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (1404ه). التعلیقات. بیروت: مکتبة الاعلام الاسلامی.
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (1417ه). الشفاء (النفس). قم: مکتبة الاعلام الاسلامی.
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (2005م). القانون فی الطب. بیروت: دار صادر.
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (1385). قانون (عبدالرحمان شرفکندی، به‌ترجمه). تهران: سروش.
ابن­سینا، حسین بن عبدالله (1379). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات. تهران: دانشگاه تهران.
جرجانی، اسماعیل بن حسن (1380). ذخیرهٔ خوارزمشاهی.تهران: فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران.
خدابنده بایگی، ملیحه؛ حسینی شاهرودی، سید مرتضی؛ و مروارید، جعفر (1398). «تبیین رابطة مزاج و اخلاق، کارکرد اخلاقی عقل در فلسفة ملاصدرا». حکمت معاصر، 10(2)، 1۳9-109.
درزی، راحله؛ آیت‌اللّٰهی، حمیدرضا؛ و سعیدی­مهر، محمد (1396). «بازخوانی نظریة ملاصدرا دربارة مزاج، خلقیات و کیفیات نفسانی بر فاعلیت نفس». حکمت اسلامی، 4(15)، 57-33.
رازی، محمد بن زکریا (2002م). الحاوی فی الطب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
سعید تهرانی، زهرا، و سلیمانی دره‌باغی، فاطمه (1403). تحلیل انتقادی ماهیت و عوامل مؤثر بر خلق در مکتب ابن­سینا. حکمت سینوی، 28(71)، 157-137.
سلیمانی، فاطمه (1384). بررسی ارادة انسان از دیدگاه متکلمین و فلاسفة اسلامی. مشکوة النور، شمارة 30 و 31، صفحات نامشخص.
نقوی، زهرا، و اکبریان، رضا (1401). واکاوی فعل اختیاری و چگونگی تکون آن در اندیشة علامه طباطبایی (ره). پژوهشنامهٔ کلام، ۹ (۱۶)، 139-115.
وفائیان، محمدحسین، و فرامرز قراملکی، احد (1396). تحلیل وجودشناختی فرایند صدور فعل ازمنظرِ ابن­سینا و صدرالمتألهین. پژوهش­های هستی­شناختی، 6 (11)، ۲۳-۱.
حکمت سینوی (مشکوه النور)

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 28 آذر 1404

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار