دانشگاه امام صادق علیه‌السلام حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 74 2026 03 21 A Critique of the Conceptual Foundations of the Formulation of Ibn Sīnā’s Burhān al-Ṣiddīqīn in al-Najāt نقدی بر مبادی تصوّری صورت‌بندی برهان صدّیقین سینوی در نجات 5 42 78105 10.30497/ap.2026.249491.1773 FA سجاد ضیاءنژاد دانشجوی دکترای فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شیراز، فارس، ایران. قاسم کاکایی استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شیراز، فارس، ایران محمدباقر عباسی استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شیراز، فارس، ایران Journal Article 2025 11 24 In this study, the conceptual principles underlying the logical formalization of Avicenna’s Proof of the Truthful (Burhān al-Ṣiddīqīn) in the Kitāb al-Najāt are subjected to a critical re-examination using first-order predicate logic, with reference to two articles by Ranjbar and colleagues. The author maintains that the conceptual principles of the proof—among them the concepts of existence, necessity, possibility, causality, and the causal series—require a deeper analysis. In the analysis of the concept of existence, it is shown in the first article that failing to adopt a correct stance regarding quantifiers can undermine the truth of some premises and the conclusion of the proof. Moreover, the position adopted by the authors in the second article, given their analysis of the concept of “Necessary Existent,” leads to the invalidation of the proof. This is because, in that case, the conclusion of the proof is imposed upon it as a linguistic presupposition, and, in effect, formulating the negation of the conclusion within the language becomes impossible. An analysis of the concepts of the Necessary Existent and the Possible Existent reveals that the definitions provided are neither exhaustive of instances nor exclusive of non-instances, and that without offering an analysis of the second-order predicates of necessity and possibility, resolving this problem is impossible. Finally, it is shown that the predicate of causality can be presented with a higher degree of analysis, such that—while satisfying the necessary conditions—it is also possible to arrive at sufficient conditions in its definition. Regarding the concept of the complete causal series of possible beings, certain objections are raised, including the failure of the analysis of the complete causal series to exclude the inclusion of an empty series; these objections are addressed by offering alternative analyses. در این پژوهش، مبادی تصوّریِ صورت‌بندی منطقی برهان صدّیقین ابن‌سینا در کتاب نجات به‌کمک منطق محمولات مرتبه‌اوّل، ذیل دو مقالة رنجبر و همکاران بازخوانی انتقادی شده‌است. نگارنده معتقد است مبادی تصوّری برهان‌ـ ازجمله مفاهیم وجود، وجوب، امکان، علیت و سلسله علّی‌ـ نیازمند تحلیلی عمیق‌تر است. در تحلیل مفهوم «وجود» نشان‌داده‌شده در مقالة اوّل عدم‌اتّخاذ موضع صحیح دربارة سورها می‌تواند صدق برخی مقدّمات و نتیجة برهان را خدشه‌دار سازد. همچنین مختار نویسندگان در مقالة دوّم با لحاظ تحلیل ایشان از مفهوم «واجب‌الوجود» منجر به بی‌اعتباری برهان خواهدشد؛ چراکه دراین‌صورت نتیجة برهان به‌عنوان پیش‌فرضی زبانی، به برهان تحمیل‌شده‌است و عملاً صورت‌بندی نقیض نتیجه در زبان ممتنع است. تحلیل مفاهیم «واجب‌الوجود» و «ممکن‌الوجود» آشکار می‌سازد تعریف‌های ارائه‌شده جامع افراد و مانع اغیار نیستند و بدون ارائة تحلیل دربارة محمولات مرتبه‌دوّم «وجوب» و «امکان» دفع این اشکال ممتنع است. در ادامه نشان‌داده‌شده‌است محمول «علّیّت» می‌تواند با درجة تحلیل بیشتری ارائه‌گردد؛ به‌طوری که بتوان در عین تأمین شروط لازم، به شروط کافی در تعریف آن دست‌یافت. دربارة مفهوم «سلسلة علّی تامّ ممکنات» نیز اشکالاتی‌ـ ازجمله مانع نبودن تحلیلِ سلسلة تامّ علّی از داخل شدن سلسلة تهی‌ـ مطرح‌شده که با ارائة تحلیل‌های جایگزین دفع‌شده‌است.

https://ap.isu.ac.ir/article_78105_ca69663a821ac7468a1261e2193c9052.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 74 2026 03 21 Avicenna’s Philosophy in Confrontation with the Sharī‘ah فلسفة ابن‌سینا در مواجهه با شریعت 43 66 78045 10.30497/ap.2026.248667.1749 FA هانیه کوهی حاجی ابادی استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکدة علوم‌انسانی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران. 0009-0001-1057-832X محمد بنیانی دانشیار گروه الهیات دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران 0000-0002-0093-7819 Journal Article 2025 08 01 The relationship between religion and philosophy in the thought of Muslim philosophers—particularly Avicenna—constitutes one of the fundamental issues in Islamic philosophy. Avicenna, drawing on Aristotelian rationalism, regards reason as the ultimate basis for the discovery of truth, and organizes the domains of being and knowledge accordingly. This study, employing a descriptive–analytical method and based on library sources, seeks to examine the epistemic status of religion within Avicenna’s intellectual system and to address the question of whether religion can be accorded an independent and distinct position apart from the rational structure of philosophy, or whether it is always defined and interpreted in relation to philosophical reason. An analysis of the duality between reason and faith in the issue of bodily resurrection, the symbolic reading of Qur’anic verses in Avicenna’s interpretation, and the unequal reconciliation of religion and philosophy shows that, in his view, religion is valid only insofar as it accords with philosophical reason. Although Avicenna endeavors to maintain harmony between reason and revelation, in practice religion is accepted only when it can be aligned with rational principles; otherwise, it is either subjected to allegorical interpretation or reduced to a symbolic level, thereby deprived of any independent epistemic standing. By distinguishing between the levels of human understanding, Avicenna conceives philosophy as an elite form of knowledge that apprehends truth in an abstract and universal manner, whereas religion addresses the masses through imagery, imagination, and allegory. Thus, in his intellectual framework, religion is largely subordinated to the rational and metaphysical structure of philosophy rather than occupying an independent and intrinsic place of its own. بررسی نسبت دین و فلسفه در اندیشة فیلسوفان مسلمان به‌ویژه ابن‌سینا، از مباحث بنیادین فلسفة اسلامی به‌شمار‌می‌رود. ابن‌سینا با تکیه بر عقل‌گرایی ارسطویی، عقل را مبنای نهایی در کشف حقیقت می‌داند و براساس آن ساحت‌های وجود و معرفت را سامان‌می‌دهد. مقالة ‌حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایة منابع کتابخانه‌ای درپی این است که جایگاه معرفتی دین را در نظام فکری ابن‌سینا بررسی‌کند و به این پرسش بپردازد که آیا در منظومة معرفت‌شناختی او می‌توان برای دین جایگاهی مستقلّ و متمایز از ساختار عقلانی فلسفه قائل شد، یا اینکه دین همواره در نسبت با عقل فلسفی تعریف و تفسیر می‌شود. بررسی دوگانگی میان عقل و ایمان در مسئلة معاد جسمانی، رمزوارگی آیات در تفسیر سینوی و ایجاد سازگاری نابرابر میان دین و فلسفه نشان‌می‌دهد که در اندیشة ابن‌سینا، دین تا جایی معتبر است که با عقل فلسفی سازگار باشد. هرچند او می‌کوشد هماهنگی میان عقل و دین را حفظ کند، در عمل دین تنها زمانی پذیرفته‌می‌شود که بتوان آن را با مبانی عقلانی تطبیق‌داد؛ وگرنه یا به تأویل برده می‌شود، یا به سطحی رمزی فروکاسته و از جایگاه معرفتی مستقل محروم می‌گردد. ابن‌سینا با تمایز میان مراتب فهم انسانیْ فلسفه را دانشی نخبگانی می‌داند که حقیقت را به‌صورت کلی و انتزاعی درک‌می‌کند، درحالی‌که دین برای تودة مردم و بر پایة تمثیل و تخیل تبیین‌می‌شود؛ ازاین‌رو در منظومة فکری او دین بیشتر تابع ساختار عقلانی و متافیزیکی فلسفه است تا اینکه به‌عنوان عنصری اصیل و درون‌سازمان‌یافته جایگاهی مستقل داشته‌باشد.

https://ap.isu.ac.ir/article_78045_7624f698e3b30cd4176cd631e9ebb647.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 74 2026 03 21 An Analysis of the Role of Rational Certainty and Faith-Based Conviction in the Formation of Will on the Mystical Path: A Study Based on Ibn Sīnā’s Thought واکاوی نقش یقین عقلانی و تصدیق ایمانی در ایجاد اراده در سلوک عارفانه؛ تحلیلی براساس اندیشه‌های ابن‌سینا 67 87 78053 10.30497/ap.2026.249307.1768 FA حسن کرمی دانشجوی دکترای فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران 0009-0004-1816-3825 فروغ السادات رحیم پور دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران 0000-0001-6109-5785 Journal Article 2025 10 26 Ibn Sīnā identifies will as the first and most fundamental stage in the mystical journey (sayr wa sulūk). The realization of this journey, which arises from voluntary human actions, is contingent upon the existence of will. This will emerges when the soul, having apprehended an object and affirmed its benefits, reaches a state of resolution and determination. Accordingly, in the mystical path, will is generated when the soul attains conviction regarding the merits and outcomes of the journey. Ibn Sīnā introduces two key factors leading to such conviction—and consequently to the formation of will toward mystical progression: rational demonstration (burhān ʿaqlī) and faith. Adopting an analytical–descriptive method and drawing upon Ibn Sīnā’s doctrines in psychology (ʿilm al‑nafs)—including the immaterial and celestial nature of the soul, its inclination toward pleasure, and the superiority of intellectual over sensory knowledge—this study explicates the factors that give rise to the soul’s will for entering the mystical path. Emphasizing the central role of faith and referring to Qur’anic verses, the paper demonstrates how Ibn Sīnā’s fundamental philosophical and psychological concepts provide the necessary foundation for the emergence of will and the commencement of spiritual wayfaring. ابن‌سینا «اراده» را به‌عنوان اولین و بنیادی‌ترین مرحله در سیروسلوک عرفانی معرفی‌می‌کند. تحقق سیروسلوک که از افعال اختیاری انسان محسوب می‌شود، منوط به «اراده» است. این اراده زمانی شکل‌می‌گیرد که نفس پس از ادراک یک شیء و تصدیق به منافع آن، به اجماع و تصمیم برسد. در مسیر سلوک عرفانی نیز هنگامی اراده حاصل می‌شود که نفس به فواید و عواید آن اذعان و باور پیداکند. ابن‌سینا دو عامل کلیدی برای نیل به این تصدیق و درنتیجه ایجاد اراده در جهت سلوک معرفی‌می‌نماید: برهان عقلی و ایمان. این مطالعه با اتخاذ روش «تحلیلی ـ توصیفی» و با تکیه‌ بر مبانی علم‌النفس ابن‌سینا‌ـ ازجمله تجرد و ملکوتی بودن نفس، لذت‌جویی نفس و برتری معرفت عقلی بر معرفت حسی‌ـ به تشریح عوامل ایجاد اراده در نفس برای ورود به سلوک پرداخته‌است. تحقیق حاضر ضمن تأکید بر نقشِ محوری ایمان و استناد به آیات قرآن کریم در این زمینه، نشان‌می‌دهد که چگونه مفاهیم بنیادین فلسفی و روان‌شناختی ابن‌سینا بستر لازم برای شکل‌گیری اراده و ورود به مسیر سلوک را فراهم‌می‌آورد.

https://ap.isu.ac.ir/article_78053_19bd88a54f46ee0bacd494272fb5624f.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 74 2026 03 21 Analysis of the Modal Concepts of Necessity and Permanence in the Works of Avicenna تحلیلی بر مفاهیم موجّهاتی ضرورت و دوام در آثار ابن‌سینا 89 128 77850 10.30497/ap.2025.248434.1743 FA مرتضی مزگی نژاد دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه بیرجند، خراسان جنوبی، ایران. 0000-0002-2106-4279 Journal Article 2025 06 04 Abstract The concept of necessity in Avicenna’s philosophy and logic is a fundamental issue that, due to its logical and ontological complexities, requires meticulous examination. In his works, particularly Al-Shifa and Al-Isharat wa al-Tanbihat, Avicenna provides various definitions and classifications of necessity, which are connected to the perspectives of Aristotle and Al-Farabi but include innovative distinctions. This study aims to analyze the concept of necessity in Avicenna’s thought by exploring its types and distinctions across his works. The research methodology is based on a textual analysis of Avicenna’s texts, including Al-Shifa, Al-Isharat, and other works, alongside comparisons with the interpretations of commentators and contemporary analyses by scholars such as Rescher, Hodges, Paul Thom, Chatti, and others. The significance of this study lies in clarifying the subtle distinctions between necessity and permanence and resolving interpretive ambiguities in Avicenna’s modal logic. The findings indicate that in the Al-Ibara section of Al-Shifa, Avicenna associates necessity with permanence, but in the Al-Qiyas section of the same work and in Al-Isharat wa al-Tanbihat, he distinguishes between permanence and necessity. A purely temporal interpretation of necessity is inadequate, as necessity in Avicenna’s framework encompasses existential and logical dimensions beyond permanence. This study proposes a revision of the formulations of necessity to better align with Avicenna’s intellectual system. مفهوم ضرورت در فلسفه و منطق ابن‌سینا یکی از مسائل بنیادین است که به‌دلیل پیچیدگی‌های منطقی و هستی‌شناختیْ نیازمند بررسی دقیق است. ابن‌سینا در آثار خود، به‌ویژه «الشفاء» و «الاشارات والتنبیهات» تعاریف و تقسیم‌بندی‌های متفاوتی از ضرورت ارائه داده که با دیدگاه‌های ارسطو و فارابی پیوند دارد، اما با نوآوری‌هایی همراه است. این پژوهش باهدف تحلیل مفهوم ضرورت نزد ابن‌سینا به بررسی اقسام و تفاوت‌های این مفهوم در آثار او می‌پردازد. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل متنی آثار ابن‌سینا، شامل «الشفاء»، «الاشارات» و دیگر آثار و مقایسه آن‌ها با دیدگاه‌های شارحان و تحلیل‌های معاصر مانند رشر، هاجِز، پل تام، سلوی شاطی و ... است. ضرورت این تحقیق در روشن‌سازی تمایزات ظریف میان ضرورت و دوام و رفع ابهامات تفسیری در منطق موجّهات ابن‌سینا نهفته است. نتایج تحقیق نشان‌می‌دهد که ابن‌سینا در «العبارة» از کتاب «الشفاء» ضرورت را با دوام مرتبط می‌داند، اما در بخش «القیاس» همین کتاب و «الاشارات و تنبیهات» میان دوام و ضرورت تمایز گذاشته است. تفسیر صرفاً زمانی از ضرورت ناکافی است، زیرا ضرورت نزد او ابعادی وجودی و منطقی فراتر از دوام دارد. این پژوهش پیشنهاد‌می‌دهد که فرمول‌های ضرورت بازنگری شوند تا با نظام فکری ابن‌سینا سازگار شوند.

https://ap.isu.ac.ir/article_77850_7e1969c8fa1699776b2f5cc2391e2bd2.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 74 2026 03 21 The External Debate between Al-Bīrūnī and Avicenna on the Generation and Corruption of the Celestial Spheres: A Methodological Analysis of the Limits of Experience in the Aristotelian Paradigm مناقشة ابوریحان بیرونی و ابن سینا دربارة کون و فساد افلاک: تحلیلی روش‌شناختی از مرز تجربه در پارادایم ارسطویی 129 154 78080 10.30497/ap.2026.248979.1758 FA ایرج نیک سرشت دانشیار تاریخ و فلسفه علم، پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0003-3256-4399 جلال عبدالهی دانشجوی دکتری تاریخ و فلسفه علم دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0002-9907-2076 Journal Article 2025 09 18 Our aim in the following article is to examin one of the questions and responses exchanged between Abū Rayḥān al-Bīrūnī and Avicenna concerning the generation and corruption of the celestial spheres. In this exchange, al-Bīrūnī—motivated by scientific rather than philosophical or theological concerns—challenges the dominant Aristotelian view according to which the heavens and the supralunar realm are exempt from generation and corruption. This debate encompasses both philosophical and cosmological dimensions. The present study focuses specifically on its cosmological aspect, with particular attention to the methodological approaches adopted by the two thinkers. We argue that al-Bīrūnī, drawing on observations of geological changes—such as the transformation of mountains on the Earth's surface—and employing inductive reasoning, seeks to extend a claim established in the sublunary realm to the supralunar realm, thereby challenging certain elements of the Aristotelian framework. In contrast, Avicenna, relying on Aristotelian principles, resists al-Bīrūnī’s proposed generalization. در مقالة پیشِرو هدف ما بررسی یکی از پرسش و پاسخهایی است که دربارة کون و فساد افلاک بین ابوریحان بیرونی و ابنسینا ردّوبدل شده‌است. در این پرسشْ بیرونی با انگیزه‌هایی علمی (نه فلسفی یا الهیاتی) در این دیدگاه غالب ارسطویی مناقشه میکند که مطابق آن، آسمان و عالم فوقالقمر کون و فساد نمیپذیرد. این مناقشه دو جنبه دارد: یکی فلسفی و دیگری کیهانشناختی. ما سعی داریم جنبة کیهان‌شناختی آن را تحلیل کنیم. به‌طور خاص روی روششناسی طرفین تمرکز میکنیم و نشان میدهیم بیرونی با تکیه بر مشاهدة تغییر کوهها در سطح زمین و استفاده از استدلالی استقرایی، سعی در تعمیم مدعایی دربارة عالم تحت‌قمر به عالم فوق‌قمر را دارد تا بدین‌ترتیب برخی از عناصر دیدگاه ارسطویی را به چالش بکشد. درمقابلْ ابنسینا سعی دارد با تکیه بر دلایلی ارسطویی با تعمیم مدّنظر بیرونی مخالفت‌کند.

https://ap.isu.ac.ir/article_78080_310cb5a7d908be1e69b95472d94575de.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 74 2026 03 21 A Comparative Study of al-Fārābī’s and Ibn Sīnā’s Thought on the Role of Society in Human Happiness بررسی تطبیقی اندیشۀ فارابی و ابن‌سینا دربارۀ نقش اجتماع در سعادت انسان 155 180 77903 10.30497/ap.2025.248835.1753 FA موسی عبداللهی نسب دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران 0009-0005-4937-0795 سید احمد حسینی دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران Journal Article 2025 08 28 Happiness, as the ultimate goal of human life, constitutes one of the most fundamental questions in Islamic philosophy. The Peripatetic philosophers, inspired by the Greek intellectual heritage and grounded in Islamic epistemological and religious principles, endeavored to provide a rational and systematic account of the relationship between the individual, society, and happiness. Within this framework, al-Fārābī and Ibn Sīnā, as two eminent representatives of the school, each approached the nexus of society and happiness in distinct ways. Al-Fārābī considered society an indispensable condition for attaining happiness. In his political and philosophical writings—most notably Opinions of the People of the Virtuous City—he regarded happiness as the ultimate telos of human life and introduced society as the necessary foundation for its realization. By contrast, Ibn Sīnā largely conceived of society as a means to livelihood and the satisfaction of human needs. On the one hand, al-Fārābī, through his idealistic vision and formulation of the virtuous city, viewed society as the cornerstone of human happiness; on the other hand, Ibn Sīnā, with his emphasis on livelihood and theoretical intellect, sought happiness less in social structures and more in the cultivation of reason and individual knowledge. Moreover, the two philosophers exhibit significant divergences in their accounts of the methods of attaining happiness, the mechanisms for realizing virtues, and the degree of emphasis placed on the rational, ethical, and religious dimensions of society. This study, by elucidating these fundamental differences, offers a new horizon for understanding the relationship between individual happiness and social structure in Islamic philosophy. سعادت به‌عنوان غایت نهایی حیات انسانی از بنیادی‌ترین مسائل فلسفه اسلامی است. فیلسوفان مشاء با الهام از میراث یونانی و تکیه بر مبانی معرفتی و دینی اسلام، کوشیده‌اند تا نسبت فرد، اجتماع و سعادت را عقلانی و نظام‌مند تبیین‌کنند. در این میانْ فارابی و ابن‌سینا به‌عنوان دو چهرة شاخص این مکتبْ هریک در قالبی متمایز به بررسی پیوند اجتماع و سعادت پرداخته‌اند. فارابی اجتماع را شرطی ضروری برای نیل به سعادت می‌داند. وی در آثار سیاسی و فلسفی خود، به‌ویژه در آراء اهل مدینهٔ فاضله، سعادت را غایت نهایی زندگی انسانی دانسته و اجتماع را شرط لازم برای تحقق آن معرفی‌کرده‌است؛ درحالی‌که ابن‌سینا اجتماع را بیشتر وسیله‌ای برای معیشت و رفع نیازهای زندگی تلقی‌می‌کند. از یک‌ سو فارابی با نگاه آرمان‌گرایانه و طرح مدینة فاضله، اجتماع را زیربنای تحقق سعادت می‌داند و ازسویِ دیگر، ابن‌سینا با تأکید بر معیشت و عقل نظریْ سعادت را بیش از اینکه بر بنیاد ساختار اجتماعی بداند، در پرورش عقل و معرفت فردی جست‌وجومی‌کند. به‌علاوه دو فیلسوف در روش تحصیل سعادت، سازوکار تحقق فضایل و نیز میزان تأکید بر ابعاد عقلانی، اخلاقی و شرعی جامعه تفاوت‌های معناداری دارند. این مطالعه ضمن بازنمایی تفاوت‌های اساسی در اندیشة این دو متفکر، افقی تازه برای فهم نسبت سعادت فردی و ساختار اجتماعی در فلسفة اسلامی می‌گشاید.

https://ap.isu.ac.ir/article_77903_4da90de29f46a17868d38a774f91dd8c.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 74 2026 03 21 A Comparative Study of Reducing Death Anxiety from the Perspectives of Avicenna and Irvin D. Yalom هم‌سنجی اضطراب مرگ از دیدگاه ابن‌سینا و اروین یالوم 181 202 77962 10.30497/ap.2025.248758.1750 FA محمد جواد پاشایی دانشیار گروه فلسفه و حکمت دانشگاه شاهد، تهران، ایران 0000-0002-7697-4368 سید روح الله دعایی دانش‌آموختة کارشناسی‌ارشد روان‌شناسی عمومی دانشگاه آزاد اسلامی قم. قم، ایران Journal Article 2025 08 14 Death anxiety, as one of the most fundamental human anxieties, has been addressed both in philosophy and psychology. This study aims to compare the perspectives of Avicenna, the eminent Islamic philosopher and physician, and Irvin Yalom, the contemporary existential psychotherapist, in analyzing the causes, nature, and therapeutic approaches to death anxiety. The research adopts a comparative analytical method, utilizing strategies and tools of documentary analysis. Avicenna, relying on metaphysical principles and belief in the immortality of the soul, regards death as a passage to perfection and eternal bliss, and considers the causes of death anxiety to be primarily rooted in cognitive ignorance regarding the nature of death and the life thereafter. His solution focuses on correcting beliefs and cognitive restructuring based on divine wisdom. In contrast, Yalom, with a secular and humanistic approach, views death as the definitive end of consciousness and sees the resulting anxiety as an opportunity for a more authentic life. In addition to cognitive restructuring, he employs methods such as exposure, emotional catharsis, and acceptance to alleviate death anxiety. The findings indicate that, despite fundamental differences in foundations and methods, both thinkers emphasize the role of cognitive causes in death anxiety and the importance of changing one’s perspective. به اضطراب مرگ به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین اضطراب‌های انسانیْ هم در فلسفه و هم در روان‌شناسیْ توجه شده‌است. این پژوهش با هدف مقایسة دیدگاه ابن‌سینا، فیلسوف و طبیب برجستة اسلامی، و اروین یالوم، روان‌درمانگر اگزیستانسیالیست معاصر، به تحلیل علل و ماهیت و راهکارهای درمانی اضطراب مرگ می‌پردازد. روش پژوهشْ تحلیلی ‌ـ ‌تطبیقی است که با بهره‌مندی از راهکارها و ابزارهای تحلیل اسنادی صورت‌گرفته‌است. ابن‌سینا با تکیه بر مبانی متافیزیکی و باور به جاودانگی نفسْ مرگ را گذرگاهی به کمال و سعادت اخروی دانسته و عمدتاً علل اضطراب مرگ را ناشی از جهل شناختی نسبت‌به ماهیت مرگ و حیات پس از آن می‌داند. راهکار او اصلاح باورها و بازسازی شناختی مبتنی‌بر حکمت الهی است. درمقابلْ یالوم با رویکردی سکولار و انسان‌گروانه مرگ را پایان قطعی آگاهی تلقی می‌کند و اضطراب ناشی از آن را فرصتی برای زندگی اصیل‌تر می‌بیند. او علاوه‌بر بازسازی شناختی، برای کاهش اضطراب مرگ از روش‌هایی چون مواجهه‌سازی، تخلیة هیجانی و پذیرش بهره‌می‌گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد هر دو اندیشمند، باوجودِ اختلاف بنیادین در مبانی و راهکارها، بر نقش علل شناختی در مرگ‌هراسی و اهمیت تغییر نگرش تأکید دارند.

https://ap.isu.ac.ir/article_77962_f0bf078cb95ab8d8dc81e7706e50badb.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 74 2026 03 21 The Influence of Temperament on the Principles of Voluntary Action and Its Moderation Strategies from Avicenna’s Perspective (with Emphasis on the Choleric Temperament) تأثیر مزاج بر مبادی فعل اختیاری و راهکارهای تعدیل آن از دیدگاه ابن‌سینا (با تأکید بر مزاج صفرا) 203 222 77981 10.30497/ap.2025.248999.1759 FA منا فریدی خورشیدی استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ایران Journal Article 2025 09 21 Avicenna, by integrating peripatetic philosophy with traditional medicine, formulated a unified system for explaining human voluntary action. In his view, temperament (mizaj)—as the bodily foundation of the soul—affects all the principles underlying voluntary acts. Among temperaments, the choleric temperament (safra), when in a state of moderation, brings about quick discernment of benefits and harms, courage, strong willpower, and perseverance. Through a content analysis of Avicenna’s works, this study demonstrates that the choleric temperament, in its non-moderate state, can also negatively influence human action by affecting each of the principles of voluntary behavior. For instance, it may disrupt the process of voluntary action by stimulating the irascible faculty (quwwa ghadabiyya) and weakening the practical intellect, leading to impulsiveness and anger that hinder rational choice. At times, the heat of choler may accelerate inference but consequently reduce prudence in evaluating outcomes; at other times, it may cause tremors or physical weakness, obstructing the actual performance of volitional acts.Avicenna’s proposed solutions are based on a three-dimensional educational framework grounded in temperament moderation, refinement of the irascible faculty, and strengthening of the practical intellect and willpower. From a holistic perspective, Avicenna views the correction of voluntary action in choleric individuals as requiring the collaboration of medicine, ethics, and education. Although choler, through arousing anger and diminishing deliberation, poses a threat to rational agency, its rational management can transform it into an opportunity for cultivating conscious and deliberate will. ابن‌سینا با تلفیق حکمت مشاء و طب سنتیْ نظامی یکپارچه برای تبیین فعل اختیاری انسان طرح‌کرده‌است. از نگاه او مزاج به‌‌عنوان پایة جسمانی نفس بر تمام مبادی فعل اختیاری اثرمی‌گذارد. از میان مزاجها، مزاج صفرا (در حالت اعتدال) سرعت در درک مصالح و مفاسد امور، شجاعت و ارادة قوی و نیز خستگیناپذیری را به ارمغان میآورد. این مقاله با روش تحلیل محتوای کتب ابن‌سینا نشان‌می‌دهد که مزاج صفرا (در حالت غیراعتدالی) میتواند با تأثیر بر هریک از مبادی فعل اختیاری، بر فعل انسان اثر منفی نیز بگذارد؛ برای نمونه میتواند ازطریقِ تحریک قوة غضبیه و تضعیف عقل عملیْ مسیر فعل اختیاری را مختل کند و با ایجاد گرایش به تعجیل و خشم، چالشی جدی برای تحقق اختیار عقلانی باشد. گاهی ممکن است حرارت صفرا موجب سرعت در استنتاج شود و همین امر از توان سنجش عواقب امور بکاهد. گاهی نیز ممکن است با لرزش و ایجاد ضعف در اعضا، در مسیر تحقق خارجی فعل خلل ایجادکند. راهکارهای پیشنهادی ابن‌سینا مبتنی‌بر تربیت سه‌بعدی بر پایه تعدیل مزاج، تهذیب قوة غضبیه و تقویت عقل عملی و اراده است. ابن‌سینا با نگاهی کل‌نگر تعدیل فعل اختیاری در صفراوی‌مزاجان را نیازمند همکاری طب، اخلاق و تربیت می‌داند. اگرچه مزاج صفرا ازطریقِ تحریک غضب و تضعیف تأملْ اختیار را تهدید‌می‌کند، می‌توان با مدیریت عقلانی آن را به فرصتی برای تقویت ارادة آگاهانه تبدیل‌کرد.

https://ap.isu.ac.ir/article_77981_393e8345f6253451b6563cd9a6b190de.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 74 2026 03 21 The Correlation between Practical Wisdom and Humanities based on Farabi's Views نسبت‌سنجی حکمت عملی و علوم‌انسانی با تکیه بر دیدگاه‌های فارابی 223 253 78031 10.30497/ap.2026.248209.1737 FA حسام الدین شریفی دانش‌آموختة دکترای فلسفة اسلامی دانشگاه باقرالعلومعلیه‌السلام قم، قم، ایران Journal Article 2025 05 07 One of the proposed solutions for producing Islamic humanities is to utilize practical wisdom. According to some, practical wisdom is the humanities that have expanded and advanced in the modern era. According to Farabi's thoughts, it seems that although practical wisdom may have some similarities with humanities in terms of subject matter and issues, it has fundamental differences with the current humanities at least in terms of method, purpose, function, type of propositions, principles, etc., and it is not correct to equate the two. In addition, it may be possible to accurately conclude that practical wisdom and humanities are also different in subject matter; although they appear to be the same on the surface. Practical wisdom is a true science and a proof for leading humans to true and ultimate happiness. While the current humanities are unreal and unreliable and do not make any effort to recognize true happiness in proportion to the truth of man. With this description, practical wisdom and the humanities are not only not the same, but it can be concluded that practical wisdom based on Islamic philosophy and teachings is an alternative to the current humanities, which are based on the ideas, culture, and philosophy prevalent in the West. یکی از راهکارهای پیشنهادی برای تولید علوم‌انسانی اسلامی، بهره‌گیری از حکمت عَملی‌ست. ازنظرِ برخی حکمت عملی همان علوم‌انسانی است که در دوران جدید گسترش و پیشرفت‌کرده‌است. با توجه به اندیشه‌های فارابی به‌نظرمی‌رسد گرچه شاید حکمت عملی در موضوع و مسائل با علوم‌انسانی شباهت‌هایی داشته‌باشد، حداقل به‌لحاظ روش، غایت، کارکرد، نوع قضایا، مبادی و... با علوم‌انسانی حاضر تفاوت‌هایی اساسی دارد و یکسان‌‌انگاری این دو درست نیست. علاوه‌بر آن، شاید بتوان با دقت نتیجه‌گرفت که حکمت عملی و علوم‌انسانی در موضوع نیز متفاوت‌اند، گرچه در ظاهر یکسان به‌نظر‌می‌رسند. حکمت عملی، عِلمی حقیقی و برهانی است برای رساندن انسان به سعادتی حقیقی و نهایی؛ درحالی‌که علوم‌انسانی حاضر، غیرحقیقی و اعتباری‌اند و برای شناخت سعادت حقیقی متناسب با حقیقت انسان تلاشی انجام‌نمی‌دهند؛ بااین‌وصف حکمت عملی و علوم‌انسانی نه‌تنها یکسان نیستند، بلکه می‌توان نتیجه‌گرفت حکمت عملی مبتنی‌بر فلسفه و آموزه‌‌های اسلامی، جایگزینی‌ست برای علوم‌انسانی حاضر که مبتنی‌بر افکار و فرهنگ و فلسفة رایج در غرب است.

https://ap.isu.ac.ir/article_78031_cb13c42bd38104646ffb51de0942b159.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 74 2026 03 21 Introduction and Analytical Examination of the Commentary on Avicenna's Qasida Ayniyya (Ruhiyya) Authored by Musannifak Shahroudi Bastami, Based on the Manuscripts of This Work معرفی و بررسی تحلیلی شرح قصیدة عینیّة (روحیه) ابن‌سینا تألیف مُصَنِّفَک شاهرودی بسطامی، براساس نسخ خطی این اثر 255 283 78067 10.30497/ap.2026.249630.1776 FA محمد تیموری دانشجوی دکترای گروه فلسفه و حکمت اسلامی، رشتة حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، خراسان رضوی، ایران. 0009-0008-0951-7280 عباس جوارشکیان دانشجوی دکترای گروه فلسفه و حکمت اسلامی، رشتة حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، خراسان رضوی، ایران. Journal Article 2025 12 12 Introduction and analytical examination of one of the significant yet lesser-known commentaries on Avicenna’s ‘Ayniyya Ode, authored by Shaykh ‘Ali ibn Majd al-Dīn Muḥammad, known as Muṣannifak Shāh-rūdī Bāstāmī (d. 875 AH), constitutes the subject of the present study. A descendant of Fakhr al-Dīn al-Rāzī, he was proficient in various disciplines, including Arabic literature, jurisprudence, theology, Qur’anic exegesis, and Sufism. He composed this commentary in Bāstām in 837 AH and, following his migration to Anatolia, dedicated it to the Ottoman Sultan Mehmed the Conqueror. This commentary draws upon a wide array of sources, ranging from religious texts (Qur’anic verses and prophetic traditions) to philosophical, theological, and mystical works, and stands as a prominent example of the synthesis of philosophy, theology, and mysticism within the Islamic tradition. It also bears witness to the inextricable link between Avicennan philosophy and Islamic mysticism. The primary objective of this research is to introduce the work, analyze its content, and elucidate the method employed by Muṣannifak in interpreting this ode. This study has been conducted using a descriptive-analytical method, relying on library resources and the codicological examination of four authoritative manuscripts of the aforementioned commentary. The findings of the research indicate that Muṣannifak’s commentary on the ‘Ayniyya Ode is among the most neglected interpretive heritages of Avicennan philosophy. While remaining faithful to Avicenna’s intellectual system, it offers a reading based on multiple layers of meaning within the text. It further demonstrates that, according to his interpretive methodology, he examines Avicennan philosophy in connection with the principles of Islamic mysticism and theology. By investigating the collection of manuscripts of this work, the present study highlights Muṣannifak’s role as a bridge in the transmission of the intellectual heritage of Khurāsān to the Ottoman realm. معرفی و بررسی تحلیلی یکی از شروح مهم و گمنام قصیدهٔ عینیّهٔ ابن‌سینا، اثر «شیخ علی بن مجدالدین محمد» مشهور به مُصَنِّفَک شاهرودی بسطامی (متوفای ۸۷۵ ق) موضوع پژوهش حاضر است. او که از احفاد و نوادگان فخرالدین رازی است، در علوم مختلفی ازجمله ادبیات عرب، فقه، کلام، تفسیر و عرفان تبحر داشت. وی شرح مذکور را در سال 837 ق. در بسطام تألیف‌کرد و پس از مهاجرت به آناتولی آن را به سلطان محمد فاتح، پادشاه عثمانی، تقدیم‌نمود. این شرح مبتنی‌بر منابع گسترده‌ای از متون دینی (آیات و احادیث) تا منابع فلسفی، کلامی و عرفانی نگاشته‌شده و نمونه‌ای برجسته از تلفیق فلسفه، کلام و عرفان در سنت اسلامی و گواهی بر پیوند ناگسستنی حکمت سینوی با عرفان اسلامی است. هدف اصلی این پژوهشْ معرفی، تحلیل محتوایی و تبیین شیوه‌ای است که مُصَنِّفَک در تفسیر این قصیده به‌کاربرده‌است. این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی با اتکا به منابع کتابخانه‌ای و بر پایة نسخه‌شناسیِ چهار دست‌نویس معتبر از شرح مذکور انجام‌شده‌است. نتایج پژوهش نشان‌می‌دهد شرح مُصَنِّفَک بر قصیدة عینیّه از مغفول‌مانده‌ترین میراث تفسیری حکمت سینوی است که در ضمن وفاداری به نظام فکری ابن‌سینا، خوانشی مبتنی‌بر لایه های متعدد معنایی از متن ارائه‌میدهد و حاکی از این است که او براساس روش تفسیری خود، حکمت سینوی را در پیوند با مبانی عرفان و کلام اسلامی بررسی‌میکند. این پژوهش با بررسی مجموعه دست‌نوشتههای اثر مذکور نقش مُصَنِّفَک را به‌عنوان پلی در انتقال میراث فکری خراسان به سرزمین عثمانی برجسته می‌سازد.

https://ap.isu.ac.ir/article_78067_fe3a9ef1bfa9a92bb74e69aa35cf4ddb.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 74 2026 03 21 The Use of Conceptual Metaphors in Avicenna’s Knowledge of the Soul کاربست استعاره‌های مفهومی در نفس‌شناسی ابن‌سینا 285 310 77964 10.30497/ap.2025.248907.1755 FA مصطفی مومنی دانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی سبزوار، خراسان رضوی، ایران محمدکاظم علوی دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، عضو هستة پژوهشی مطالعات سلامت، دانشگاه حکیم سبزواری، خراسان رضوی، ایران. محمد نجاتی دانشیار گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، بندرعباس، ایران فاطمه مبارکی دانش آموختة دکتری فلسفه و کلام اسلامی و دستیار پژوهشی دانشگاه حکیم سبزواری، خراسان رضوی، ایران 0009-0006-2530-3982 Journal Article 2025 09 08 Unlike the traditional and classical view, which was limited to the literary and rhetorical field, conceptual metaphors have found a wide scope in the contemporary view. Today, conceptual metaphor, as a valuable tool, plays an important role in recognizing abstract facts and matters and makes it easier for the public to understand complex topics, and helps teachers and learners to build and criticize conceptual structures. From this perspective, metaphor, by relying on the construction of words and previous information, helps to understand and represent unfamiliar phenomena. Although the term "conceptual metaphor" is a new term, it has been used in the expressions of Islamic philosophers and mystics to understand and explain metaphysical concepts; in this regard, Ibn Sina's view of the self and its truth contains attractive and captivating schemas. Therefore, this research has addressed the following question using a descriptive-analytical method: What metaphors did Ibn Sina use to help understand and recognize the self? By referring to his expressions and works, metaphors such as: "The soul is power and strength" or "The soul is a container and volume" or "The soul is a bird" and also "The soul is a painting tablet" can be seen, which are introduced and analyzed in this article. استعاره‌های مفهومی برخلاف نگاه سنتی و کلاسیک که صرفاً به حوزة ادبی و بلاغی محدود می‌شدند، در نگاه معاصر قلمرویی گسترده یافته‌اند. امروزه استعارة مفهومی به‌عنوان ابزاری ارزشمند نقش مهمی در شناخت حقایق و امور انتزاعی ایفا و فهم مباحث پیچیده را برای عموم آسانتر می‌کند و به مدرس و یادگیرنده کمک‌می‌کند تا ساختار مفهومی را بسازند و نقد کنند. ازاین‌منظر استعاره با تکیه بر ساخت واژه‌ها و اطلاعات پیشین، به درک و بازنمایی پدیده‌های ناآشنا کمک شایانی می‌کند. هرچند تعبیر «استعارة مفهومی» تعبیری نو است، در عبارات فلاسفه و عارفان اسلامی برای تفهیم و تبیین مفاهیم متافیزیکی به‌کاررفته‌است؛ دراین‌خصوص نگاه ابن‌سینا به مقولة نفس و حقیقت آن، حاوی طرح‌واره‌های جذاب و گیرایی است؛ لذا در این تحقیق به‌روش توصیفی ـ تحلیلی به پاسخ این پرسش پرداخته‌شده‌است: ابن‌سینا در راستای کمک به درک و شناخت از نفس، از چه استعارههایی استفاده‌کرده‌است؟ با مراجعه به عبارات و آثار وی استعارههایی مانند: «نفس قدرت و قوه است.» ، «نفس ظرف و حجم است.» ، «نفس پرنده است.» و «نفس لوح نقاشی است.» قابل‌مشاهده است که در این مقاله معرفی و تحلیل شده‌اند.

https://ap.isu.ac.ir/article_77964_eecb3d4dce699fccfdb9b663ef8629ce.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 74 2026 03 21 Perception of Perception and Embodied Self-Awareness in Avicenna درک درک حسی (آگاهی مرتبه دوم) و خودآگاهی بدن‌مند در نظریه ابن‌سینا 311 341 78149 10.30497/ap.2026.247993.1732 FA مرتضی جعفریان استادیار گروه پژوهشی فلسفه اسلامی و حکمت معاصر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران. Journal Article 2025 03 25 Ibn Sina affirms a kind of bodily self-apprehension: one apprehends oneself not as bare, but as accompanied by the body. This seems to conflict with his theory of self-awareness, since in the “Floating Man” thought experiment self-awareness is primordial, non-mediated, and unconditional, independent of cognitive acts, their contents, and bodily sense-organs and faculties. The tension between primordial self-awareness and embodied self-apprehension calls for an explanation of how self and body are related in consciousness.This study argues that embodied self-apprehension can arise within Ibn Sina’s framework through “correct” sensory perception, which has two layers: first, the perception of the concrete phenomenon as it appears to the perceiver; and second, a conscious apprehension of one’s own perceiving, in which the relation of the perceptual act to the perceiver is disclosed and self-awareness as the subject of perception emerges. Since this self-awareness arises within sensory perception and bodily phenomena, it is conditioned by the bodily nature of those phenomena and by bodily organs and sensory faculties. Accordingly, the self-awareness embedded in sensory perception is an acquired, dynamic cognition, shaped by bodily sense-organs and the concrete conditions of perception. It thus presents an embodied, body-bound image of the self. In this way, the unity of soul as the knower subjct yields a unified picture of diverse cognitive acts, in which the self remains fundamentally tied to the body, sensory organs, and material phenomena. ابن‌سینا در مواردی تصریح می‌کند انسان نحوه‌ای ادراکِ بدنمند از خود دارد؛ چنانکه خویشتن را نه برهنه، بلکه همراه، پوشیده و پیوسته به بدن درمی‌یابد. این نگاه با نظریه‌ او درباره‌ خودآگاهی ناهمساز می‌نماید، زیرا خودآگاهی نزد وی، بویژه در تجربه‌ فکری انسان معلق، ادراکی ابتدایی، بی‌واسطه، بیقید وشرط و مستقل از همهی حالات و کنشهای شناختی و محتوای آن‌ها و نیز اندام‌ها و قوای ادراکی بدنی است؛ بگونه‌ایکه نه از آن‌ها اثر یا نشانی می‌پذیرد، و نه در آن‌ها بازنمایی یا بازتابی دارد. این دوگانگی میان خودآگاهی بنیادی ابتدایی محض و ادراکِ بدنمند از خود، ضرورت تبیین پیوند خود (نفس) و بدن در ساحت آگاهی را برجسته می‌کند. این پژوهش در پی تبیین امکان تحقق نحوهای خودآگاهی بدنمند یا ادراک بدنمند از خود ، در نظریه ابن‌سینا است. نوشتار پیشرو نشان میدهد که «ادراک حسی درست (تام)» در نظریهی ابنسینا دو لایه دارد یکی ادراک پدیدهی عینی محسوس (پیدایی آن برای درککننده) و دیگری کنش آگاهانهی درکِ درک که در آن نسبت ادراک(صورت ادراکی) با درک‌کننده آشکار میشود و به آگاهی از خود در نقش درک‌کننده‌ آن پدیده می‌انجامد. این خودآگاهی، از آن‌رویکه در بستر ادراک حسی و در پیوند با پدیده‌های جسمانی تحقق می‌یابد، مناسبتی با سرشت جسمانی پدیدهها و اندامها و قوای بدنی احساس دارد و تابع آن است. بدین‌ترتیب، خودآگاهی مندرج در ادراک حسی، که محصول ملاحظه یا کنش عقلی درککننده به فعل خود و ابزار-اندام خود در پیوند با پدیدهی بیرونی است، برخلاف شعور بنیادیِ ابتدایی، درکی اکتسابی، نوشونده و متعین به ویژگیهای اندام حسی-بدنی و شرایط و موقعیت ادراک است و تصویری بدنمند (پیوسته به بدن) از خود فراروی ما می‌نهد. درواقع، یگانگی فاعل شناسا (نفس) سبب پیدایی تصویری یکپارچه از کنش‌های مختلف لایه‌های مختلف شناختی میشود که در آن، «خود» پیوندی بنیادی با بدن و اندام-ابزار حسی و پدیدههای مادی دارد.

https://ap.isu.ac.ir/article_78149_e9c0c332196d37ae07ebfb2f6347360e.pdf