دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 73 2025 05 22 The Relationship between Love, the Perfection of the Soul, and the Behavioral Manifestations of the Lover in the Thought of Ibn Sīnā and Mullā Ṣadrā رابطه‌ی عشق و کمال نفس و نمود رفتاری انسان عاشق در آراء ابن‌سینا و ملاصدرا 5 24 77432 10.30497/ap.2024.246528.1689 FA فاطمه سلیمانی دره باغی دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق (ع). تهران، ایران. 0009-0006-6280-0531 زهرا میرزاکریمی دانش‌آموخته‌ی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق (ع). تهران، ایران. Journal Article 2024 07 17 Abstract Love, which is the joy arising from the presence of beauty, is divided into two kinds—true and metaphorical—and is regarded as one of the ways through which the soul attains perfection. True love refers to the intense affection for God’s essence and attributes, while metaphorical love denotes affection for beings other than God. The latter itself is divided into two types: psychic (nafsānī) and animal. According to Ibn Sīnā, psychic love originates from the essential affinity between the souls of the lover and the beloved, whereas animal love stems from the desire for bodily pleasure and lust. Mullā Ṣadrā, however, maintains that the root of psychic love lies in the union of the lover’s and beloved’s souls through the appreciation and representation of inner and outer beauty. Since psychic metaphorical love refines the inner self of the lover, it can serve as a pathway to true love, as it prepares the soul to receive higher perfections. From Ibn Sīnā’s perspective, the true perfection of the human being is the complete attainment of God, the connection with ultimate perfections, and the immediate grasp of all truths of existence. Mullā Ṣadrā, by relying on his three fundamental principles—gradation of existence, substantial motion, and the unity of the intellect and the intelligible—provides an extensive explanation of human existential perfection and introduces the ultimate goal of humanity as attaining the station of fanāʾ fī Allāh (annihilation in God). Among the fruits of love are the removal of egocentrism, the creation of courage in the lover, the cultivation of generosity, the perfection of the soul, the manifestation of remarkable inner potentials, and the attainment of spiritual joy. عشق که ابتهاج حاصل از حضور ذات زیبا و بر دو قسم حقیقی و مجازی است، یکی از راه‌های تکامل نفس محسوب می‌شود. عشق حقیقی همان حبّ شدید به ذات و صفات الهی، و عشق مجازی حبّ و اشتیاق به غیر ذات اوست که خود به دو نوع نفسانی و حیوانی تقسیم‌می‌شود. در نگاه ابن‌سینا مشاکلت جوهری نفس عاشق و معشوقْ‌ مبدأ عشق نفسانی است و خواهش لذت و شهوت حیوانیْ‌ مبدأ عشق حیوانی. ملاصدرا نیز‌ مبدأ عشق نفسانی را اتحاد نفس عاشق و معشوق ازطریق استحسان و تمثّل زیبایی‌های ظاهری و باطنی دانسته‌است. ازآنجا‌که عشق مجازیِ نفسانی سبب تلطیف سرّ در فرد عاشق می‌شود، ‌می‌تواند ‌به‌عنوان راهی برای وصول به عشق حقیقی استفاده‌شود؛ چراکه روح را آماده‌ی دریافت کمالات متعالی ‌می‌نماید. از دید ابن‌سینا کمال حقیقی انسان وصول تام به خدا و اتصال به کمالات حقیقی و درک بی‌واسطه‌ی همه‌ی حقایق هستی است. صدرالمتألهین نیز با تمسک به سه اصل تشکیک در وجود، حرکت جوهری و اتحاد عاقل و معقول، به‌نحو مبسوط به تبیین تکاملی وجود انسان پرداخته و کمال نهایی انسان را وصول به مقام فناء فی الله معرفی‌‌کرده‌است. ستاندن خودبینی، ایجاد شجاعت برای عاشق، ایجاد نیروی سخاوت، تکمیل نفس و بروز استعدادهای حیرت‌انگیز باطنی و ابتهاج ازجمله ثمرات عشق است.

https://ap.isu.ac.ir/article_77432_8489969d0201e8d68d99f4c7cbedcdd6.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 73 2025 05 22 The Printaphysics of the Flying Man: A New Reading of Avicenna’s Rationalistic Philosophy in al-Ishārāt wa-l-Tanbīhāt ماقبل‌الطبیعة انسان معلق بازخوانی فلسفة عقل‌گرایانة ابن‌سینا در کتاب الاشارات و التنبیهات 25 50 77815 10.30497/ap.2025.248348.1741 FA سید احمد حسینی دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، آذربایجان شرقی، ایران Journal Article 2025 05 24 This paper offers a new reading of Avicenna’s al-Ishārāt wa-l-Tanbīhāt. It argues that this work, despite its brevity, is not a mere summary of Avicenna’s philosophy but rather his attempt to present a distinctive “pre-physics” or a purely rational metaphysics. In al-Ishārāt, Avicenna deliberately engages with philosophical questions that can be addressed solely by rational analysis, without recourse to empirical observation or the study of nature. Thus, logic and physics in this work serve primarily as methodological foundations for a metaphysics established a priori. The metaphysical discussions in al-Ishārāt include topics such as self-awareness, the proof of the Necessary Existent, its attributes, and its acts. Within this framework, the thought experiment of the “Flying Man” plays a central role in grounding Avicenna’s rationalist epistemology and his pre-natural metaphysics. Beginning in the third namat, Avicenna articulates his rationalist approach, which develops into a metaphysical system encompassing the proof of the Necessary Existent, its attributes, its immediate causation, and the emanative order of intellects and celestial spheres. In the later namats, Avicenna also discusses human felicity, which he identifies with the perfection of the Flying Man or the intellect in its disembodied state. مقالة حاضر بر آن است تا خوانشی نو از کتاب اشارات ابن‌سینا ارائه‌کند. مقالة حاضر از این فرضیه دفاع‌می‌کند که کتاب اشارات از ویژگی خاصی برخوردار است؛ به‌طوری‌که اگرچه مختصر است، خلاصة فلسفة ابن‌سینا نیست؛ بلکه ابن‌سینا در این کتاب بر آن است تا ماقبل‌الطبیعة خود را ارائه‌کند. او در این راستا به بیان آن دسته از مباحث فلسفی می‌پردازد که صرفاً به‌روش عقلی و بدون نیاز به مراجعه به طبیعت، و بنابراین پیش از آشنایی با طبیعیات و صرفاً برمَبنای مفاهیم و گزاره‌های پیشین و عقلی قابل‌طرح باشند. منطق و طبیعیات این کتابْ مبانی ماقبل‌الطبیعة آن را پایه‌گذاری‌می‌کند؛ به‌طوری‌که در آن‌ها از مباحث زبانی و تجربی صرف‌نظرشده‌است. در این راستا بحث از انسان معلق و معرفت نقشی اساسی و مبنایی در طرح ماقبل‌الطبیعة اشارات ایفامی‌کند؛ براین‌اساس ابن‌سینا در نمط سوم اشارات معرفت‌شناسی عقل‌گرایانة خود را پایه‌ریزی‌می‌کند و در ادامه به بیان فلسفة پیشین عقلی‌ ماقبل‌الطبیعة خود می‌پردازد که شامل اثبات واجب‌الوجود، صفات او، فعل بی‌واسطة او و نظام عقول و افلاک است. در نمط‌های پایانیِ اشارات نیز سعادت همان انسان معلق یا عقل مجرد تبیین‌می‌شود.

https://ap.isu.ac.ir/article_77815_6d0b5d58014f3689b396190c796480f4.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 73 2025 05 22 Investigation and Comparison of the Views of Aristotle and Ibn Sina on the Common Sensible محسوس مشترک: مقایسۀ دیدگاه ارسطو و ابن‌سینا 51 73 77844 10.30497/ap.2025.248366.1742 FA سیدمحمود یوسف‌ثانی دانشیار گروه مطالعات ابن‌سینا، مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، تهران، ایران 0000-0002-5590-7668 Journal Article 2025 05 31 One of the issues raised in the discussion of the cognitive faculties, specifically under the five external senses, is the problem of the common sensibles. A common sensible refers to a kind of perceptible that is grasped by all, or at least some, of the external senses and is not exclusive to any single one of them. In De Anima, Aristotle, alongside his treatment of the proper sensibles of each sense, also pays attention to the common sensibles and discusses them under several headings: the nature of the common sensible, whether it is perceived essentially or accidentally, its mediated character, its instances, and the lack of necessity for an independent sensory faculty dedicated to it. Ibn Sina, in the Kitāb al-Shifāʾ (The Book of Healing), both modifies some of Aristotle’s discussions on the common sensibles and raises issues that Aristotle did not address. In explaining the nature of the common sensible, he refines Aristotle’s definition; regarding the question of whether it is perceived essentially or accidentally, he offers a more precise account of what counts as an essential percept; and in relation to its mediated character, he shows how this very mediation can be employed as proof of its essential nature. Moreover, he expands the range of instances of the common sensibles. Finally, concerning the independence of a separate sense faculty for perceiving the common sensibles, he presents a specific argument for the impossibility of such a faculty. keyword: sensible, common sensible. essential perception. accidental perception. Ibn Sina. Aristotle یکی از مباحثی که در ضمن بحث از قوای ادراکی و در ذیل بحث از قوای پنجگانة حواسّ بیرونی مطرح میشود، مسئلهای با عنوان «محسوسات مشترک» است. محسوس مشترک نوعی از محسوس است که با همه یا برخی از قوای حسّ بیرونی درک‌میشود و به هیچ‌کدام از حواس اختصاص ندارد. ارسطو در رسالۀ نفس ضمن بحث از محسوسات خاصّ هر حس، به محسوسات مشترک میان آن‌ها نیز پرداخته‌است. می‌توان این مباحث را ذیل چند عنوان دسته‌بندی کرد: چیستی محسوس مشترک، بالذات یا بالعرض بودن محسوس مشترک، واسطه‌مند بودن محسوس مشترک، مصادیق محسوس مشترک و بی‌نیازی از قوۀ حسی مستقل در ادراک محسوس مشترک. ابن‌سینا نیز در نفس شفا ضمن طرح مسئلة محسوسات مشترک، هم در غالب مباحث ارسطو دراین‌باره تصرفاتی کرده و هم به چند مبحثی که ارسطو مطرح‌نکرده‌بوده، توجه‌کرده‌است: وی در بیان چیستی محسوس مشترک تعریف ارسطو را اصلاح‌کرده، در بالذات یا بالعرض بودن آن، نشانه‌های مدرَک بالذات را تدقیق‌کرده و دربارة واسطه‌مند بودن محسوس مشترک نشان‌داده‌است که چگونه می‌توان از آن برای اثبات بالذات بودن محسوس مشترک استفاده‌کرد. همچنین دایرة مصادیق محسوس مشترک را توسعه‌داده‌است. به‌علاوه دربارة بی‌نیازی از حسّ دیگری برای ادراک محسوسات مشترک نیز راجع‌به محال بودن وجود چنین حسی استدلال خاصی ارائه‌کرده‌است. کلیدواژه: محسوس، محسوس مشترک، ادراک بالذات، ادراک بالعرض، ابن سینا، ارسطو

https://ap.isu.ac.ir/article_77844_4d071e01756ef58dc956cb4d47ae729c.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 73 2025 05 22 Political Naturalism: A Reading of Avicenna’s Political Philosophy in Light of Aristotle’s Thought طبیعت‌گرایی سیاسی: خوانشی از فلسفة سیاسی ابن‌سینا در پرتو آراء ارسطو 75 103 77769 10.30497/ap.2025.248268.1739 FA زهرا عموآقایی دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه دانشگاه تهران، تهران، ایران مصطفی زالی استادیار گروه فلسفة دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 05 16 Political naturalism is a foundational approach in Aristotle’s political philosophy, manifested through three principal doctrines: the political nature of human beings, the natural existence of the political community, and the natural precedence of the political community over individuals. These doctrines significantly influence his other political teachings. Furthermore, due to this approach and the connection Aristotle establishes between nature and telos (purpose), politics in his thought is intrinsically linked with ethics and ethical ends. This study seeks to answer the question of whether a naturalistic interpretation of Avicenna’s socio-political thought is possible—particularly in light of contemporary debates on Aristotle’s philosophy—and in what sense. It becomes evident that although Avicenna does not explicitly reference Aristotle’s three aforementioned political doctrines, by gathering his scattered remarks and extracting their implications, one can ascribe to him a form of political naturalism. Avicenna, too, considers the formation of political society to be rooted in a kind of necessity or practical compulsion among humans for mutual cooperation in fulfilling their needs. He regards the existence of a political community governed by law as a precondition for the realization of human existence, the survival of the human species, and the attainment of human perfections. Thus, if Aristotle’s political naturalism is interpreted through a teleological lens—where the Greek polis is conceived as a plurality of citizens whose natural end (telos) as human beings is achieved only through self-sufficiency within such a community, and the political community is therefore deemed a natural entity prior to its individual members—then Avicenna’s socio-political thought can be interpreted as an extension of Aristotle’s political naturalism. This study seeks to answer the question of whether a naturalistic interpretation of Avicenna’s socio-political thought is possible—particularly in light of contemporary debates on Aristotle’s philosophy—and in what sense. It becomes evident that although Avicenna does not explicitly reference Aristotle’s three aforementioned political doctrines, by gathering his scattered remarks and extracting their implications, one can ascribe to him a form of political naturalism. Avicenna, too, considers the formation of political society to be rooted in a kind of necessity or practical compulsion among humans for mutual cooperation in fulfilling their needs. He regards the existence of a political community governed by law as a precondition for the realization of human existence, the survival of the human species, and the attainment of human perfections. Thus, if Aristotle’s political naturalism is interpreted through a teleological lens—where the Greek polis is conceived as a plurality of citizens whose natural end (telos) as human beings is achieved only through self-sufficiency within such a community, and the political community is therefore deemed a natural entity prior to its individual members—then Avicenna’s socio-political thought can be interpreted as an extension of Aristotle’s political naturalism. طبیعت‌گرایی سیاسی رویکردی بنیادین در فلسفة سیاسی ارسطو است که خود را در قالب سه آموزة اصلیِ سیاسی بودن طبیعت انسان، وجود طبیعی اجتماع سیاسی و تقدم طبیعی اجتماع سیاسی بر افراد، نشان می‌دهد که بر سایر آموزه‌های سیاسی او اثرگذار است. همچنین به‌واسطة همین رویکرد و نسبتی که در اندیشة ارسطو میان طبیعت و غایت برقرار است، سیاست را به اخلاق و غایات اخلاقی گره‌می‌زند. پژوهش حاضر درپی پاسخ به این پرسش است که «آیا می‌توان از اندیشة اجتماعی ـ سیاسی ابن‌سینا، با توجه به منازعات معاصر دربارة فلسفه ارسطو، تفسیری طبیعت‌گرایانه ارائه‌کرد؟ و این به چه معنا خواهدبود؟». به‌این‌منظور روشن می‌شود که هرچند ابن‌سینا در سیاست خود مستقیماً به سه آموزة مذکورِ سیاست ارسطو اشاره نداشته‌است، با کنار هم نهادن اشارات پراکندة وی و بیرون کشیدن استلزامات آن، می‌توان گونه‌ای طبیعت‌گرایی سیاسی را به او نسبت‌داد؛ چراکه او نیز تشکیل اجتماع سیاسی را ناشی از نوعی اضطرار یا ضرورت عملی در انسان‌ها برای همکاری متقابل جهت رفع نیاز می‌داند و وجود اجتماع سیاسیِ دارای قانون را شرط تحصل وجود انسانی، بقای نوع او و کسب کمالات انسانی قلمدادمی‌کند؛ ازاین‌جهت درصورتی‌که در تفسیر طبیعت‌گرایی ارسطو رویکردی غایت‌انگارانه اخذ شود و پولیس یونانی، کثرتی از شهروندان دانسته شود که تنها در آن، غایت طبیعی نوع انسان و خودبسندگی در کسب این غایت محقق می‌شود و همچنین به‌همین‌معنا، اجتماع سیاسیْ موجودی طبیعی و مقدم بر افراد خود دانسته‌شود، می‌توان اندیشة سیاسی ـ اجتماعی ابن‌سینا را در امتداد طبیعت‌گرایی سیاسی ارسطو تفسیرکرد.

https://ap.isu.ac.ir/article_77769_93bcfc0903562c54874ea1ce9e23b882.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 73 2025 05 22 The Rationale for the Division of Motion into Medial and Traversal and Its Philosophical Implications in Avicennan Philosophy چرایی تقسیم حرکت به توسطیه و قطعیه و پیامدهای فلسفی آن در حکمت سینوی 105 129 77485 10.30497/ap.2024.247039.1702 FA امیر احمدخانی دانش‌آموخته‌ی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران. مجید احسن استادیار گروه فلسفه‌ و کلام اسلامی دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران . 0000-0002-0514-7795 Journal Article 2024 09 23 The problem of motion and change is one of the most central topics in both physics and metaphysics, and it has been a subject of contemplation for most philosophers from ancient Greece to the modern era. However, the existence, essence (quiddity), and the manner of explaining or establishing the reality of motion remain subjects of debate among philosophers. Avicenna, like many philosophers, discussed motion extensively. After providing a general definition of motion and proposing two meanings for it, he argues that only one of these meanings—medial motion—exists externally, while the other—traversal motion—exists only in the human imagination. A question that has been largely neglected is why Avicenna made this distinction, ultimately affirming the external realization of medial motion, and what is the precise place of this distinction within his philosophical system? This article, which employs a descriptive-analytical method with a documentary approach, seeks to address this gap. Ultimately, the study concludes that Avicenna’s conception of the reality of motion is capable of resolving various philosophical challenges concerning the topic, even though he himself did not explicitly set out to do so and was merely focused on analyzing the external and mental realization of motion. مسئله‌ی حرکت و تغییر، از محوری‌ترین مباحث طبیعیات و متافیزیک است که محل تأمل اکثر فلاسفه از یونان تا دوران معاصر بوده‌است؛ بااین‌حال هستی و چیستی حرکت و یا نحوه‌ی تبیین یا تثبیت آن همچنان محل بحث فیلسوفان ‌است. ابن‌سینا همانند بسیاری از فیلسوفان به‌صورت گسترده به بحث پیرامون حرکت پرداخته‌است. او بعد از تعریف عام حرکت و بیان دو معنا برای آن، استدلال‌می‌کند که تنها یکی از معانی حرکت (به‌معنای توسط) در خارج موجود است و معنای دیگر حرکت (به‌معنای قطع) در خیال انسان موجود است. سؤالی که عمدتاً مغفول واقع شده‌است، این است که چرا ابن‌سینا به این تفکیک دست‌زده و نهایتاً حکم به تحقق حرکت توسطیه داده‌است و به‌راستی این تفکیک در نظام فلسفی وی چه جایگاهی دارد؟ در این مقاله که به‌روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با روی‌کرد اسنادی سامان یافته‌است، تلاش‌شده‌است تا این خلأ را برطرف‌شود. درنهایت نتیجه‌ی حاصل این شد که تصویر ابن‌سینا از حقیقتِ حرکت، برای حل چالش‌های فلسفی مختلفی درباب حرکت توانا است؛ اگرچه خود وی تصریحاً درصدد چنین امری نبوده و صرفاً درصدد تحلیل تحقق خارجی و ذهنی حرکت بود‌ه‌است.

https://ap.isu.ac.ir/article_77485_3d8deece3f30864d1d307b9199093353.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 73 2025 05 22 A Critical Study of Professor Fayyazi’s Objections to Ibn Sīnā’s Arguments for the Impossibility of Bodily Reincarnation (Tanasukh Mulkī) بررسی انتقادات استاد فیاضی به براهین ابن‌سینا در استحاله‌ی تناسخ مُلکی 131 149 77670 10.30497/ap.2025.247419.1710 FA محمود صیدی دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه شاهد، تهران، ایران . کوکب دارابی استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه مازندران، مازندران، ایران. Journal Article 2024 12 20 Throughout the history of philosophy, the doctrine of reincarnation has been proposed as a way to explain the reward or punishment of human actions and the longing for immortality. According to this view, after death the human soul transmigrates into the body of another human or animal, a process said to occur on the basis of compatibility between the soul and the moral dispositions acquired by that body. Ibn Sīnā is among the philosophers who examined and refuted this theory. He rejects the claim that the human soul can attach to another body by advancing two arguments: first, that such a hypothesis would require two rational souls to be united in one body; and second, that in the absence of a suitable bodily instrument, the soul would be unable to perform its proper functions. Both consequences, he argues, are impossible. Professor Fayyazi has raised objections to these arguments. However, in the authors’ view, a careful reconsideration of Ibn Sīnā’s philosophical foundations shows that his position can still be defended and that Fayyazi’s criticisms can be adequately addressed. Professor Fayyazi has criticized these arguments, and in the authors' opinion, by carefully examining the philosophical foundations of Sheikh al-Raees, one can continue to defend his views and respond to Professor Fayyazi's objections. Keywords: Ibn Sina, reincarnation, speaking soul, body, Fayazi. Keywords: Ibn Sina, reincarnation, speaking soul, body, Fayazi.Keywords: Ibn Sina, reincarnation, speaking soul, body, Fayazi. در طول تاریخ فلسفهْ تناسخ ارواح یکی ازنظرِیاتی است که جهت تبیین پاداش یا عقاب افعال و میل به جاودانگی انسانها مطرح‌شده‌است. براساس این نظریهْ پس از مرگْ روح انسان به بدن حیوان یا انسان دیگری تعلق‌میگیرد که این تعلق به‌جهتِ سازگاری و تناسب میان روح و بدن در اخلاق و ملکات کسب‌شده است. ابنسینا یکی از فیلسوفانی است که به بررسی و نقد نظریه‌ی تناسخ ارواح میپردازد. ایشان ادعای تعلق نفس انسانی به بدن حیوان یا انسانی دیگر را با اقامه‌ی دو برهان ابطال‌می‌نماید. از دیدگاه ابن‌سینا در فرض تناسخ لازم‌میآید دو نفس ناطقه به یک بدن تعلق یابد. همچنین در این فرض به‌دلیلِ نبود بدن جسمانی، لازم‌میآید نفس از انجام افعال بازماند، که هر دو لازمه محال‌اند. استاد فیاضی نسبت‌به این براهین انتقاداتی وارد‌نموده که به نظر نگارندگان با بررسی و دقت در مبانی فلسفی شیخ‌الرئیس میتوان همچنان از دیدگاه ایشان دفاع‌نمود و به اشکالات استاد فیاضی پاسخ‌داد. استاد فیاضی نسبت به این براهین انتقاداتی را وارد نموده که به نظر نگارندگان با بررسی و دقت در مبانی فلسفی شیخ الرئیس می‌توان هم‌چنان از دیدگاه ایشان دفاع نمود و به اشکالات استاد فیاضی پاسخ داد. کلیدواژگان: ابن سینا، تناسخ، نفس ناطقه، بدن، فیاضی. کلیدواژگان: ابن سینا، تناسخ، نفس ناطقه، بدن، فیاضی. کلیدواژگان: ابن سینا، تناسخ، نفس ناطقه، بدن، فیاضی.کلیدواژگان: ابن سینا، تناسخ، نفس ناطقه، بدن، فیاضی.

https://ap.isu.ac.ir/article_77670_c9621c4402ace6fee95afa0514c6be2e.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 73 2025 05 22 Stable Cognitions in the Thought of Avicenna ادراکات پایدار در اندیشة ابن‌سینا 151 169 77708 10.30497/ap.2025.247488.1711 FA فتانه تواناپناه دکترای فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2024 12 30 In Avicenna’s philosophy, knowledge and cognitions are considered from the perspective of stability and persistence, discussed within the framework of malakāt (dispositions). Another aspect of this issue concerns the role of repetition and habit in the formation of such dispositions and their impact on knowledge and awareness. This study seeks to answer questions such as: How can repetition and habit lead to the establishment of stable cognitions? Avicenna introduces two main classifications in approaching the realm of stable cognitions. First, he distinguishes qualities, forms, and psychic states as either natural or acquired. Within the acquired category, he emphasizes the function of repetition and habit in shaping firm and enduring cognitions. In a second classification, Avicenna divides psychic qualities according to their locus and degree of persistence: those in the rational soul may either be so deeply rooted that their dissolution is difficult, or even impossible, or they may be easily subject to change and transformation. He terms the first type malaka (disposition), and the second ḥāl (transient state). In al-Shifāʾ (The Book of Healing), particularly in the logical section on Categories, Avicenna states that sciences and virtues are themselves a kind of disposition, which highlights his emphasis on the cultivation of dispositions and the formation of stable cognitions. This study, employing a descriptive–analytical method, explains Avicenna’s view of the “naturalization of knowledge and sciences” in connection with the process of disposition-formation, since dispositions are regarded as a “second nature.” در آراء ابن‌سینا در ضمن بحث از ملکات به معارف و مدرَکات ازمنظر پایدارگی و رسوخ توجه‌شده‌است. سوی دیگر این بحثْ جست‌وجو در نقش تکرار و عادت در شکل‌گیری ملکات و تأثیر آن بر معلومات و معارف است. این تحقیق به پرسش‌هایی نظیر «چگونه تکرار و عادت می‌تواند به‌ شکل‌گیری ادراکات پایدار منجر شود؟» پاسخ‌می‌دهد. ابن‌سینا در فلسفة خود دو تقسیم برای ورود به قلمرو ادراکات پایدار مطرح‌‌می‌کند. ایشان ابتدا به تقسیم کیفیت‌ها، هیئت، و حالت‌های نفسانی به طبیعی و اکتسابی می‌پردازد. در قسم کیفیات‌ اکتسابی دربارة نقش تکرار و عادت در تشکیل معارف راسخ سخن‌می‌گوید. وی در تقسیم دیگری کیفیات و حالات نفسانی را بسته به جایگاه و محل بروز آن‌ها تقسیم‌‌می‌کند: به‌بیانِ وی کیفیات موجود در نفس ناطقه یا به‌گونه‌ای‌اند که زوال و انحلال آن‌ها سخت و گاهی ممتنع است، یا اینکه به آسانی در معرض تغییر و دگرگونی قرار دارند. او این دو قسم را به‌ترتیب «ملکه» و «حال» نامیده‌است. ابن‌سینا در کتاب شفاء، بخش منطق مقولات نیز بیان‌‌می‌کند که علوم و فضایل به‌نوعی از ملکات‌اند. نشان‌دهندة تأکید بر ملکه‌‌سازی و توجه به ادراکات پایدار در تفکر اوست. این مطالعه با روشی توصیفی‌ـ‌تحلیلی «طبیعی‌سازی علوم و معارف» را از دیدگاه ابن‌سینا در ارتباط با ملکه‌سازی تبیین‌می‌کند؛ چراکه ملکات به‌مثابة طبیعت دوم مطرح‌اند.

https://ap.isu.ac.ir/article_77708_43742a6033d74ba31507d82989f4ba6e.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 73 2025 05 22 Comparing Moral Humility in Peripatetic Philosophy and Islamic Ethics مقایسة تواضع اخلاقی ازنظر حکمای مشاء با اخلاق اسلامی 171 188 77814 10.30497/ap.2025.247493.1713 FA حسین احمدی دانشیار گروه فلسفة اخلاق مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران. 0000-0002-8209-1860 Journal Article 2024 12 31 The semantics of ethics, as a branch of moral philosophy, examines the meaning of concepts such as humility. Peripatetic philosophers, following Aristotle’s doctrine of the mean, regard virtue as a balance between extremes. From their perspective, humility lies between the two vices of excess and deficiency in modesty—namely, humiliation and arrogance. Some Peripatetics interpret humility as an individual trait, while others explain it in relation to social status. Each approach is further divided into three views: humility as an inner disposition, as an external behavior, or as a combination of both. Within this framework, both humiliation and arrogance are considered moral vices. In contrast, Islamic ethics allows for certain exceptions: humiliation before God and arrogance toward the arrogant or hostile enemies are considered praiseworthy. Accordingly, humility must be defined in a way that encompasses these dimensions. The most comprehensive definition of humility is modesty before the Absolute Superior, whose true instance is humility before God. God’s superiority is complete and real by virtue of His role as the giver of existence. Other forms of humility derive their value from, and achieve their highest perfection through, this fundamental humility before God. معناشناسی اخلاق یکی از مباحث فلسفۀ اخلاق است که به تحلیل معناییِ مفاهیمی همچون تواضع می‌پردازد. مشائیان با قاعدة زرین ارسطو به‌روش حدّ وسط به فضیلت می‌رسند؛ تواضع ازنظر مشائیان مفهومی بین افراط و تفریط در فروتنی، یعنی تذلّل و تکبر است که گروهی از آن‌ها تواضع را فردی و گروهی آن را براساس موقعیت اجتماعی توصیف‌کرده‌اند که هر کدام از دو گروه، سه دسته توصیف را دربردارند. دسته‌ای تواضع را صفتی درونی و دسته‌ای دیگر تنها رفتاری بیرونی می‌دانند و دسته‌ای دیگر به تلفیقی از هر دو قائل‌اند؛ با ‌توجه ‌به این دیدگاه اعتدالیْ تذلّل و تکبر همیشه از رذایل اخلاقی‌اند؛ اما از منظر اخلاق اسلامی تذلّل درمقابل برخی، همچون خداوند و تکبر درمقابل برخی، همچون متکبران و دشمنانِ حربی پسندیده است؛ ازاین‌رو تواضع باید به‌گونه‌ای توصیف‌شود که جامع افراد باشد؛ بهترین توصیفی که برای تواضع به‌ذهن‌می‌رسد، فروتنی درمقابل فراتری مطلق است که مصداق حقیقی‌اش فروتنی درمقابل خداست که فراتری را به‌نحو مطلق دارد؛ فراتر بودن وی به دلیل هستی‌بخش بودنش حقیقی و تامّ است و دیگر مصادیق تواضع به‌تبع تواضع درمقابل خداوندی است که آن فراتری را ایجادکرده‌است؛ ازاین‌رو این مصادیقْ بالاترین درجه کمال را نتیجه‌می‌دهند.

https://ap.isu.ac.ir/article_77814_3da786237c5db8115d613bed44185fc5.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 73 2025 05 22 On the Equivocality of the Divine Attributes of Will, Life, and Power: A Critical Examination of Ibn Sīnā’s Perspective مشترک لفظی بودن صفات اراده، حیات و قدرت: بررسی انتقادی دیدگاه ابن‌سینا 189 213 77821 10.30497/ap.2025.245888.1667 FA حمزه نادعلی زاده استادیار گروه معارف دانشگاه سمنان، سمنان، ایران. 0009-0007-3265-8332 امیرعباس علی زمانی دانشیار گروه فلسفة دین. دانشگاه تهران. تهران. ایران. 0000-0001-6752-6718 Journal Article 2024 02 13 In his explanation of the divine attributes—particularly the three attributes of will, life, and power—Ibn Sīnā regards these attributes as meaningful and makes a serious effort to clarify their sense. Nevertheless, the structure of his analysis leads to the conclusion that, with respect to these attributes, there is only an equivocal relation between God and human beings. In examining the reasons for this approach, two possibilities emerge. The first concerns Ibn Sīnā’s position on the absolute distinction between the existence of God and that of creatures. However, a review of his writings shows that this cannot be considered the main reason for his view on the equivocality of the divine attributes. The second possibility lies in the semantic domain: given his approach to defining both divine and human attributes, it appears that this factor better explains his inclination toward affirming equivocal predication. Yet this approach is not without serious difficulties, notably (1) the conflation of concept and instance, and (2) the reduction of all divine attributes to mere equivocality. The paper concludes that the meaningfulness of the divine attributes, in Ibn Sīnā’s thought, can only be coherently defended through the doctrine of specific gradation (tashkīk khāṣṣ). Otherwise, his treatment of the issue must be considered incomplete and problematic. ابن‌سینا در تبیین صفات الهی، به‌خصوص سه صفت اراده و حیات و قدرت، درعین‌حال که صفات الهی را معنادار می‌داند و در روشن ساختن معنای صفات الهی جداً تلاش‌می‌نماید، اما نحوة تحلیل او منجر به این برداشت‌می‌گردد که در صفات مذکور بین خدا و انسان اشتراک لفظی برقرار است. در جست‌وجوی علت چنین روی‌کردی دو احتمال وجود دارد: احتمال نخست به موضع شیخ‌الرئیس در بائن دانستن وجود خدا از مخلوقات مربوط می‌شود که با بررسی مواضع شیخ، این نتیجه به‌دست‌آمد که نمی‌توان چنین احتمالی را علت گرایش ابن‌سینا به مشترک لفظی بودن صفات سه‌گانة خداوند قلمداد‌نمود. احتمال دوم نیز به حوزة معناشناسی مربوط می‌شود که با توجه‌ به روی‌کرد شیخ‌الرئیس در تعریف صفات الهی و بشری، معلوم می‌شود که می‌توان این عامل را علت گرایش شیخ به قول مذکور دانست؛ اگرچه روی‌کرد شیخ و لوازم آن با اشکال جدی همراه است؛ به‌همین‌دلیل با دو ایراد: ۱) خلط مفهوم و مصداق و ۲) مشترک لفظی شدن تمامی صفات، مبنای شیخ‌الرئیس نقد و ارزیابی شده‌است. در پایان این نکته خاطرنشان‌شده‌است که معناداری صفات واجب ازنظرِ ابن‌سینا، با پذیرش تشکیک خاصی قابل‌توجیه خواهدبود وگرنه باید کلام وی را در این باب غیرمنقّح دانست.

https://ap.isu.ac.ir/article_77821_09337d076d94f351f17f9d9d2a2b1b7b.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 73 2025 05 22 Revisiting the Concept of Ittifāq (Chance) in Peripatetic Philosophy on the Basis of Fayż Lāhījī’s Views بازخوانی مفهوم «اتفاق» در حکمت مشاء بر مبنای آراء فیاض لاهیجی 215 237 77820 10.30497/ap.2025.248275.1740 FA سید رضا موذن استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه جهرم، فارس، ایران 0009-0005-4631-4093 Journal Article 2025 06 09 The concept of ittifāq (chance) in Islamic philosophy—particularly within the Peripatetic (mashshāʾī) tradition—has been the subject of careful philosophical investigation. Fayż Lāhījī, by returning to the views of Aristotle and Avicenna, takes a critical stance against the interpretations of later Peripatetics and seeks to revive an authentic Peripatetic reading of this notion. This issue is closely tied to causality and teleology, and carries significant implications for understanding the meaning of life. Centered on Lāhījī’s perspective, this article pursues two aims: first, to re-examine and critique later Peripatetic interpretations of ittifāq; and second, to clarify Avicenna’s role as Lāhījī’s point of reference in returning to an Aristotelian approach. The study further shows how this re-reading reshapes the philosophical understanding of final cause and accident. Adopting an analytical–comparative method, the research first surveys the views of Peripatetics—from Aristotle to al-Fārābī and Avicenna—on ittifāq, and then analyzes Lāhījī’s critique of later figures and his defense of Avicenna. In this regard, particular attention is given to Avicenna’s fundamental distinction between the “essential cause” (sabab bi-al-dhāt) and the “accidental cause” (sabab bi-al-ʿaraḍ), illustrated through examples such as “digging a well and unexpectedly finding treasure.” Findings indicate that, following Avicenna, Lāhījī does not regard ittifāq as something devoid of cause, but rather as an occurrence that takes place under the shadow of the accidental cause and within the framework of final causality. This Aristotelian–Avicennian interpretation is set in contrast to the positions of later Peripatetics, who, in Lāhījī’s view, had departed from the original meaning. The study also demonstrates that returning to Avicenna’s account not only resolves conceptual ambiguities surrounding ittifāq, but also forges a deeper connection between causality, teleology, and the meaning of life. Lahiji maintains that seemingly accidental occurrences are neither purposeless nor chaotic; rather, all phenomena—even those that appear random—ultimately aim at a hidden telos. In this context, he highlights the role of the "accidental cause" (sabab bi-al-ʿaraḍ). Focusing on Lahiji’s viewpoint, this article examines and critiques the philosophical debates surrounding the conceptualization of contingency. Adopting an analytical-logical approach, Lahiji first seeks to offer a precise definition of contingency and then explores its justificatory dimensions. He presents four distinct views on contingency, yet finds none of them adequate. Eventually, he turns to Avicenna’s approach to unpack the issue more thoroughly. Following Avicenna, Lahiji explains contingency through the distinction between essential cause (sabab bi-al-dhāt) and accidental cause, and employs this distinction to resolve the conceptual problem. Drawing on illustrative examples—such as digging a well and unexpectedly finding treasure—this article analyzes the distinction between these two types of causality and their significance in explaining contingency from a philosophical standpoint. Through this in-depth analysis of the concept of contingency, the article expands our philosophical understanding of final causality and the meaning of life, offering fertile ground for further research in this field. چکیده چکیده مفهوم «اتفاق» در فلسفة اسلامی، به‌ویژه در مکتب مشاء، مورددقت و کاوش‌های عمیق فلسفی قرارگرفته‌است. فیاض لاهیجی با بازگشت به آراء ارسطو و ابن‌سینا، دربَرابر تفسیرهای متأخر مشائیان موضع‌می‌گیرد و کوشش‌می‌کند خوانش اصیل مشائی از این مفهوم را احیاکند. این مسئله به بحث علیت و غایت‌مندی جهان مرتبط است و پیامدهای مهمی برای فهم معنای زندگی دارد. این مقاله با محوریت دیدگاه لاهیجی دو هدف را دنبال‌می‌کند: الف) بازخوانی و نقد تفسیرهای متأخر مشائیان از مفهوم «اتفاق» و ب) تبیین جایگاه ابن‌سینا به‌عنوان نقطه‌اتکای لاهیجی در بازگشت به رویکرد ارسطویی. همچنین نشان‌داده‌می‌شود که چگونه این بازخوانیْ فهم فلسفی از علت غایی و تصادف را متحول می‌سازد. پژوهش حاضر با روشی تحلیلی ـ تطبیقی ابتدا دیدگاه‌های مختلف مشائیان (از ارسطو تا فارابی و ابن‌سینا) را دربارة «اتفاق» بررسی‌می‌کند و سپس، موضع لاهیجی را در نقد متأخران و دفاع از ابن‌سینا تحلیل‌می‌نماید. در این مسیر با تکیه بر تمایز بنیادین ابن‌سینا میان «سبب بالذات» و «سبب بالعرض»، مصادیقی مانند «حفر چاه و یافتن گنج» به‌عنوان نمونه‌های کلیدی بررسی‌شده‌اند. یافته‌ها نشان‌می‌دهد که لاهیجی با تکیه بر ابن‌سینا «اتفاق» را نه به‌مثابه امری فاقد علت، بلکه به‌عنوان رویدادی می‌فهمد که در سایة «سبب بالعرض» و در چارچوب علل غایی رخ‌می‌دهد. این نگاه، همسو با تفسیر ارسطویی ـ سینوی، دربَرابر دیدگاه‌های متأخر مشائیان قرار‌‌می‌گیرد که به‌زعم لاهیجی از اصل این مفهوم فاصله گرفته‌اند. این پژوهش همچنین روشن ‌‌می‌سازد که بازگشت به خوانش ابن‌سینا نه‌تنها ابهامات مفهوم‌شناختی «اتفاق» را رفع‌‌می‌کند، بلکه پیوندی عمیق‌تر میان علیت، غایت‌مندی و معنای زندگی برقرار‌‌می‌سازد.

https://ap.isu.ac.ir/article_77820_1bbac5c89cf29e1a852b0678afc27646.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 73 2025 05 22 Critique of al-Ghazālī’s Interpretation of Avicenna’s Alleged References to Wine Consumption نقد برداشت غزالی از عبارات ناظر به شراب‌خواری ابن‌سینا 239 262 77794 10.30497/ap.2025.247875.1727 FA غلامعلی مقدم استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، خراسان رضوی، ایران 0000-0001-7281-8897 محمد مهدی سلامی دانشجوی دکترای فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، خراسان رضوی، ایران. Journal Article 2025 02 28 Al-Ghazālī is among the most prominent critics of philosophy in the Islamic tradition. He opposed philosophers through both theoretical and practical critiques, including arguments for internal incoherence, external objections, and moral appraisals of philosophers’ character and conduct. Among his accusations, al-Ghazālī charges Avicenna—regarded as the foremost representative of the philosophical current of his era—with disregard for the rulings of the Sharī‘a and with committing certain sins, including wine consumption. This type of critique, which appeals to psychological and emotional sentiments, had a strong impact on the general public, whose acceptance or rejection of ideas was often influenced by their feelings toward the thinker. Part of al-Ghazālī’s case rests on phrases either written by Avicenna himself or attributed to him. The central issue examined in this article is the evidential weight and reliability of such references in substantiating al-Ghazālī’s claim. Using an analytical approach, the study shows that: (1) the reports cited as evidence are internally contradictory—for instance, they portray Avicenna simultaneously as engaged in prayer, Qur’ānic recitation, and seeking divine assistance in solving scientific problems, while at the same time returning from the mosque to drink wine; (2) the terms mashrūb and sharāb are semantically broad, encompassing not only wine but also syrups, fruit juices, and medicinal mixtures, with no decisive reason to interpret them as grape wine; and (3) juristic opinions regarding the prohibition or permissibility of certain beverages, such as date wine, varied at the time, and based on historical and legal context, the drink attributed to Avicenna and others may not have been considered unlawful. Accordingly, these considerations render al-Ghazālī’s interpretation questionable and open to serious doubt. غزالی از مخالفان بزرگ و نامدار فلسفه است. او تلاش خود را برای مقابله با فلسفه و فلاسفه ازطریق نقد نظری و عملی، اثبات تهافت درونی، نقدهای بیرونی و ارزیابی شخصیت و رفتارهای فیلسوفان به‌کارگرفته‌است. او در برخوردی روان‌شناختی ابن‌سینا را ـ که نمایندة رسمی جریان تفکر فلسفی عصر او به‌حساب‌می‌آید ـ به بی‌اعتنایی به احکام شریعت و ارتکاب برخی معاصی ازجمله شرب خمر متهم‌کرده‌است. این شیوه بر تودة مردم که تابع احساسات و عواطف‌اند و محبت و نفرت آن‌ها در پذیرش و انکار افکار نقشی اساسی دارد، بسیار اثر‌گذار است. بخشی از ادعا و دلیل غزالی در این زمینه ناظر به عباراتی است که از خود ابن‌سینا یا دربارة او نقل‌شده‌است. مسئلة تحقیقْ بررسی میزان دلالت و اعتبار این نحوه استناد در اثبات مدعای موردنظر است. در این مقاله به‌روش تحلیلی ادلّه و عبارات ادعاشده تجزیه و تحلیل‌شده‌ و نشان‌داده‌شده‌است که: 1) دراین‌باره گزارش‌های مورداستناد گرفتار تعارض و تهافت در محتوا است. در این گزارش‌ها ابن‌سینا در حل مسائل علمی به نماز و قرآن و معنویت و التجاء به درگاه خدا معتقد است و بلافاصله بعد از بازگشت از مسجد به ارتکاب شرب خمر اقدام‌می‌کند؛ 2) لفظ «مشروب» و «شراب» میان «شراب، شیره، آبمیوه و معجون» مشترک است و ترجیح شراب انگوری دلیل موجهی ندارد؛ 3) آراء فقهی در حرمت و حلیت برخی اقسام شراب، مانند شراب خرما، و شرایط آن‌ها مختلف است و مطابق قرائن و شواهد، در فقه رایج آن زمان مشروب مورداستفادة ابن‌سینا و دیگران حرمت نداشته‌است؛ بنابراین جهات برداشت غزالی محلّ تأمل و تردید است.

https://ap.isu.ac.ir/article_77794_d3061fde20e347e0149768a4234c03a8.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران حکمت سینوی (مشکوه النور) 2538-5275 29 73 2025 05 22 A Comparative Pathology of the Family from the Perspectives of Peripatetic Philosophy and Parsons' Functionalism آسیب‌شناسی تطبیقی خانواده ازمنظرِ حکمت مشاء و کارکردگرایی پارسنز 263 289 77853 10.30497/ap.2025.247752.1725 FA ابوالفضل اقبالی استادیار گروه مطالعات زنان وخانواده دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران 0009-0003-3030-8399 Journal Article 2025 02 05 The trajectory of family transformations in the modern world indicates fundamental changes in its patterns and functions, a trend that appears to be weakening the institution of the family. Consequently, family pathology has established itself as an important field within family studies. This pathological approach has a long history, with traces in the literature of classical sociologists as well as in the practical philosophy of thinkers from ancient Greece to the Islamic Peripatetics. Therefore, the purpose of this study is a comparative pathological analysis of the family from the perspective of the Peripatetic school within Islamic practical philosophy and Talcott Parsons' school of functionalism in sociology. This article employs an analytical-documentary method, drawing upon established scholarly books and sources. The results indicate that the most significant point of convergence between these two approaches lies in their focus on family structure and its role patterns. According to the Peripatetic philosophers, a disruption of the family's role-based order and its sexual function is considered the primary source of other pathologies and dysfunctions. Similarly, in Parsons' view, the cohesion and solidarity of the family institution depend on differentiated role patterns for men and women, although the two schools' interpretations of these patterns differ substantively. Furthermore, the lack of a structural view of the obstacles facing the family and the reduction of all harms to the internal and interpersonal challenges of family members are evident in both approaches. روند تحولات خانواده در دنیای امروز حاکی از ایجاد تغییرات بنیادین در الگوها و کارکردهای آن و جهت‌گیری این تحولات به‌سوی تضعیف نهاد خانواده و کارکردهای آن است؛ لذا امروزه آسیب‌شناسی خانواده به‌عنوان یک حوزة مطالعاتی مهم جای خود را در مطالعات خانواده تثبیت‌نموده‌است؛ البته رویکرد آسیب‌شناختی در مطالعات خانواده سابقه‌ای طولانی داشته و هم در ادبیات جامعه‌شناسان کلاسیک متقدم و هم در حکمت عملی و منزلی حکماً و فلاسفه از یونان باستان تا حکمای اسلامی ردّپای آن به‌چشم‌می‌خورد؛ لذا هدف از پژوهش حاضر آسیب‌شناسی تطبیقی خانواده ازمنظرِ مکتب مشاء در حکمت عملی اسلام و مکتب کارکردگرایی پارسنز در جامعه‌شناسی است. روش مورداستفاده در این مقاله تحلیلی ـ اسنادی است و منابع آن آثار علمی معتبر است. نتایج حاکی از آن است که مهم‌ترین نقطة اشتراک این دو رویکرد در آسیب‌شناسی خانواده را باید در نحوة ساخت‌یابی خانواده و الگوهای نقشی آن دانست. نزد حکمای مشاء برهم‌خوردن نظم و ساختارِ نقشیِ خانواده و اختلال در کارکرد جنسی آن، منشاء بروز آسیب‌ها و نابسامانی‌های دیگری در خانواده تلقی‌شده‌است و در نگاه پارسنز نیز انسجام و هم‌بستگی نهاد خانواده در گرو الگوهای نقشی متمایز زن و مرد است. اگرچه خوانش این دو مکتب از این الگوها با یکدیگر تفاوت‌های ماهوی دارد. همچنین در هیچ‌کدام از این دو رویکردْ التفات به امکانِ تزاحم ساختاری میان نهاد خانواده و نهاد دولت به‌چشم‌نمی‌خورد.

https://ap.isu.ac.ir/article_77853_bb247161282020b85e29e0a738d630db.pdf